ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆԵԱՆ (1876 - 1927)

Շուշանիկ Կուրղինեան ծնած է 1876 թուականի օգոստոսի 18-ին, Ալեքսանդրապոլ, Ռուսաստան: 

Զաւակն է Յարութ եւ Տիրուհի Փոփոլճեանցներու համեստ ընտանիքին: Հայրը եղած է կօշկակար, որու հետեւանքով բաւական դժուար պայմաններու մէջ մեծցած է, դիմագրաւելով բազմաթիւ դժուարութիւններ:

1883-ին, հայրը տարած է զինք իրենց շրջանի կոյսերու մենաստանը՝ տարրական կրթութիւն ստանալու համար: Մէկ տարի մնացած է այնտեղ, չհամակերպելով միանձնուհիներու խիստ օրէնքներուն: Դասաւանդումներուն գրեթէ չէ հետեւեած, որովհետեւ իրեն հաճելի չէ եղած դասաւանդումի մօտեցումները եւ միանձնուհիներուն վերաբերմունքը: Ան իր ժամանակը յաճախ եկեղեցիէն դուրս անցուցած է, ինչպէս ինք իսկ գրած է այդ մասին իր ինքնակենսագրականին մէջ. «…Ներս էի մտնում ուշացած, կոյսերը ինձ ցոյց էին տալիս դասընկերներիս՝ յայտնելով, որ իմ մէջ ի բնէ քանդելու, աւերելու դիւային ուժ կայ…»:

Մէկ տարի ետք, այսինքն 1884-ին, Շուշանիկ Կուրղինեան ընդունուած է Ալեքսանդրապոլի Արղութեան օրիորդաց դպրոց, ուր ինքզինք ամբողջութեամբ նուիրած է կրթութեան եւ գիտելիքներ ընդունելուն: Այս մասին իր ինքնակենսագրականին մէջ գրած է. «Մտնում եմ դպրոց, սիրում եմ դպրոցը, սիրում եմ անվերջ լսել, սովորել… Սիրում եմ թափառել դասարաններում, գրատախտակի վրայից լաւ չջնջուած խօսքերի ու թուերի մնացորդները… բնազդօրէն զգում եմ, որ պահարաններում կարգով շարուած գրքերն ինձ ասելիք ունեն, ինչ-որ բախտ բանալու են իմ առաջ…»:

Դպրոցական տարիներուն կրթութիւն ստանալու կողքին, ամառնային արձակուրդներու ընթացքին Կուրղինեան աշխատած է, զբաղուելով կաւագործութեամբ, ջուլհակագործութեամբ եւ երբեմն նաեւ օգնած է իր հօր. «…Ես աշխատում էի նրա [նկատի ունի հայրը] մօտ գործավարձով, պահանջելով իմ աշխատավարձը մինչեւ վերջին կոպէկս: Այս բանը նահապետական աւանդութիւններով դաստիարակուած մայրս համարում էր «անհարկի վերաբերմունք» դէպի ծնողը եւ վերագրում վատ գրքերի ազդեցութեանը»:

17 տարեկան հասակին, 1893 թուականին, անդամակցած է Հնչակեան կուսակցութեան եւ մի քանի ուրիշ աղջիկներու հետ կազմած է առաջին Հնչակ օրիորդներու խումբը, ըլլալով այդ խումբին հիմնադիրը: Շուշանիկ Կուրղինեան հասարակական աշխոյժ աշխատանք կը տանի Կովկասի հայութեան մէջ: Այս տարիներուն Կուրղինեան ծանօթացած է նշանաւոր գրող Աւետիք Իսահակեանին հետ: 

1895-ին, Շուշանիկ ընդունուած է ռուսական կրթարան: Կրթարանը աւրտելէ ետք ծրագիր ունեցած է մեկնիլ Մոսկուա, շարունակելու համար իր կրթութիւնը, սակայն, Մոսկուայի մէջ այն անձը, որ խոստացած է իրեն աջակցիլ՝ ձերբակալուած ու աքսորուած է, որով յօդս ցնդած են անոր բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու երազանքը:

1890-ականներուն սկսած է գրել եւ աշխատակցիլ զանազան պարբերականներու. ինչպէս՝ Թիֆլիզի «Տարազ» հանդէսին, «Աղբիւր»ին, «Նոր կեանք»ին, «Գեղարուեստ»ին եւ այլ պարբերականներու: Գրող դառնալու հանգամանքը բաւական ծանր ազդած է իր շրջապատին՝ մանաւանդ աւանդապաշտ ընտանիքին: Այդ մասին գրած է. «Շրջապատը, միջավայրը չի ներում ինձ եւ սկսում է հալածանքը… Ամէն ինչ կարելի է լինել բացի բանաստեղծ… Խրատելիս առարկում են, որ խրճիթից եմ ելած, որ հայրս արհեստով «թեքիճի» է, որոշ գրաւական չկայ հարուստ տուն գնալու, որ ինձ հարկաւոր է «բուրդ մանել եւ սպասել մի որեւէ հուսնի, դարբնի կամ գիւղացի փեսացուի»…»:

1897-ին, ամուսնացած է վաճառական եւ ընկերվարական Արցակ Կուրղինեանի հետ: Անոնք երեք զաւակ ունեցած են՝ Անոյշ, Շաւարշ եւ Արշամ:

1907-ին, Շուշանիկ Կուրղինեան Ալեքսանդր Միասնիկեանի աջակցութեամբ հրատարակած է իր բանաստեղծական առաջին ժողովածուն՝ «Արշալոյսի ղօղանջներ»: Նոյն տարուան ընթացքին Աւետիք Իսահակեանը այցելած է իրենց եւ Կուրղինեանի մասին հետեւեալը գրած է. «Նա երեւաց որպէս մի իսկական Սիպիլ, կախարդուհի, գուշակուհի, նիհար, բարձրահասակ, ջղուտ, ֆոսֆորային աչքերով, միանգամայն հեռու ընտանեկան հանգամանքներից։ Սենեակը՝ խառնափնթոր, ոչ մի տնտեսուհու ձեռք՝ առարկաների վրայ, տան մէջ. տունը գնում էր ինքնահոսով. ինքը կլանուած էր միայն իր բանաստեղծութիւններով, իր երազներով, գրքե՜ր, գրքե՜ր, թերթե՜ր… Ամուսնութիւն, ընտանիք, նրա համար չէր, թէեւ խորունկ սիրող մայր էր եւ գիտէր, որ իր կոչումը այլ է եւ ցաւագնօրէն ապրում էր այդ ողբերգութիւնը…»: 

Կուրղինեանի արխիւներուն մէջ նամակագրութիւն կայ Յովհաննէս Թումանեանի, Աւետիք Իսահակեանի, Ղազարոս Աղայեանի, դերասաններ՝ Վրթանէս Փափազեանի, Յովհաննէս Զարիֆեանի, արուեստաբան՝ Գարեգին Լեւոնեանի, ինչպէս նաեւ պոլսահայ գրող եւ լրագրող՝ Արշակուհի Թէոդիկի հետ:

1910-ին, ծանրօրէն հիւանդացած է եւ մի քանի տարի առողջարաններու մէջ անցուցած է: Հայոց մեծ կոտորածը մեծ ազդեցութիւն գործած է իր վրայ: 

1921-ին, Ալեքսանդր Միասնիկեանի կողմէ հրաւիրուած է Խորհրդային Հայաստան: Ան սիրով ընդառաջ է հրաւէրին ու անմիջապէս տեղափոխուած է Երեւան, որովհետեւ հաւատացած է, թէ պոլշեւիկները պիտի կառուցեն ու զարգացնեն Հայաստանը…: 

1925-ին, անցած է Մոսկուա, բուժում ստանալու համար եւ ապա դարձեալ վերադարձած է Հայաստան, ուր եւ մահացած է 1927 թուականի նոյեմբերի 27-ին, Երեւանի մէջ:

Շուշանիկ Կուրղինեանի անունով փողոց, դպրոց եւ գրադարան կայ Կիւմրիի մէջ, իսկ Երեւանի Մալաթիա-Սեբաստիա վարչական շրջանին մէջ անոր անունով փողոց եւ նրբանցք կայ: Իսկ Երեւանի Շէնգաւիթ վարչական շրջանի թիւ 17 գրադարանը, որ հիմնադրուած է 1939-ին, կը կրէ անոր անունը:

Շուշանիկ Կուրղինեանը գրական հարուստ ժառանգութիւն ձգած է: Այսպէս.

- «Արշալոյսի ղօղանջներ», Նոր Նախիջեւան, 1907:

- «Հատընտիր», Երեւան, 1939:

- «Երկերի ժողովածու», Երեւան, 1947:

- 1955-ին, Յովհաննէս Ղազարեանը հրատարակած է Կուրղինեանի գրականութեան մասին մենագրութիւնը:

- «Բանաստեղծութիւններ», Երեւան, 1971:

- «Հատընտիր», Երեւան, 1978:

- «Բանաստեղծութիւններ: Արձակ էջեր: Պիեսներ: Նամակներ», Երեւան, 1981:

- 2003-ին, գրող, թարգմանիչ, Հայաստանի Ամերիկեան համալսարանի դասախօս Շուշան Աւագեան Կուրղինեանի բանաստեղծութիւններէն ստուար զան-գըւած մը անգլերէնի թարգմանած է:

Արփինէ Հարոյեան Կուրղինեանի արխիւներուն եւ գերեզմանի մասին կը գրէ. «Շուշանիկ Կուրղինեանի արխիւը` ներառեալ իր ձեռագրերը, լուսանկարները, անձնական փաստաթղթերն ու գրքերը պահւում են Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանում։ Նրա գերեզմանը՝ փոքրիկ կիսանդրիով, տեղակայուած է Կոմիտասի այգում՝ պանթէոնից դուրս…»:

Շուշանիկ Կուրղինեան հայ գրականութեան մէջ առանձնայատուկ տեղ գրաւող բանաստեղծուհի մըն է, որ իր գրական ուղիին սկսած է 19-րդ դարու վերջերը։ Ան Յակոբ Յակոբեանի հետ դարձած է աշխատաւորական բանաստեղծութեան (proletarian poetry) հիմնադիրներէն մէկը: Սկզբնական շրջանին կը զգացուին ժամանակի մեծերուն ազդեցութիւնները. ինչպէս՝ Յովհաննէս Թումանեանի, Յովհաննէս Յովհաննէսեանի, Աւետիք Իսահակեանի եւ ուրիշներու, սակայն, յետագային ան կը ձեւաւորէ իր ինքնուրոյն, յեղափոխական ձայնը։ 1907-ին լոյս տեսած «Արշալոյսի ղօղանջներ» ժողովածուն կը վկայէ անոր գաղափարական հասունութեան եւ պայքարի ոգիին մասին։ Կուրղինեան իր բանաստեղծութիւններուն մէջ կը բարձրաձայնէ աշխատաւոր դասակարգի դժուարութիւնները եւ անիրաւութիւնները։ Միաժամանակ, ան կը հանդիսանայ կիներու իրաւունքներու ջատագով՝ կոչ ուղղելով ազատութեան եւ հասարակական դերակատարութեան։ Իր ստեղծագործութիւնը կը միաձուլէ յեղափոխական եռանդը եւ մարդկային խոր զգայնութիւնը։

***

Այժմ, մեր ընթերցողներուն կը ներկայացնենք փունջ մը Շուշանիկ Կուրղինեանի բանաստեղծութիւններէն.

ԱՊՐԵԼ ԵՄ ՈՒԶՈՒՄ

Ապրել եմ ուզում, բայց ո՛չ մեղկ կեանքով,
Անյայտութեան մէջ, անշահ, բթամիտ,
Կամ արդ ու զարդին գերի ողջ մտքով՝
Որպէս թոյլ էակ, քնքուշ ու վտիտ.-
Այլ ձեզ հաւասար, ձեզ պէս բախտաւոր
Ով դուք այր մարդիկ, ուժեղ եւ յամառ,
Փորձանքի դիմաց՝ առողջ, մտաւոր
Կատարելութեամբ եւ մարմնով կայտառ։

Սիրել եմ ուզում՝ անկե՜ղծ, անդիմակ -
Ձեզ պէս ինքնիշխան. որ երբ սիրեցի՝
Երգեմ աշխարհին իմ սիրոյ նուագ
Եւ սիրտս բանամ, սիրտս կանացի՝
Ամբոխի առաջ… նրա խիստ դատին
Արհամարհանքի դիմեմ վահանով
Եւ սո՜ւր նետերը ուղղուած իմ սրտին
Փշրե՛մ, ջախջախե՛մ աննուաճ թափով։

Գործել եմ ուզում ձեզ հետ հաւասար,
Որպէս ամբոխի հարազատ անդամ.
Եւ անկախութեան իդեալի համար
Թող գիշեր ցերեկ, միշտ, ամէն անգամ
Կրեմ հալածանք, երկրէ-երկիր
Թափառեմ, տոկամ… եւ թող տանջանքի
Բեռը ինձ ճնշէ թէեւ տարագիր
Միայն՝ ձեռք բերեմ իմաստը կեանքի։
Ուտել եմ ուզում՝ հանգիստ ձեզ նման՝
Այն արդար հացից - որին ճարելու
Սուրբ աշխատանքին տուի իմ լուման.
Գոյութեան կռւում խոնարհ եւ հլու
Ամօթ չզգալով օրհնած վաստակից
Թող թափեմ աղի քրտինք-արտասուք
Ապրուստիս՝ բանւոր իմ ժիր ձեռքերից
Հոսէ ալ արիւն, յոգնէ իմ թիկունք։

Կռուել եմ ուզում, նախ՝ ձե՛զ ախոյեան
Ձեր դիմաց կանգնած հի՜ն-հի՜ն վրէժով.
Որ անմտօրէն, առանց գթութեան
Ինձ ճորտ դարձրիք սիրով եւ ուժով…
Ձեզ հետ իմ սեռի հաշիւը մաքրած -
Կռուել եմ ուզում եւ բիրտ կեանքի դէմ -
Ձեզ պէս համարձակ, ձեր ձեռքը բռնած
Լինել-չլինելուն կանգնած դէմ առ դէմ…:

Ո՞Վ Է ՆԱ… 

Նա՝ մի աստղիկ է կապոյտ երկնքում 
Աստղոտ գիշերին պսպղում լռիկ 
Իսկ ես՝ պարզ վտակ կանաչոտ ձորում 
Շողերը գրկած մտորում մնջիկ:

Նա՝ զով զեփիւռ է թեւերը պարզած 
Դալար դաշտերով անսանձ ծածանւում 
Իսկ ես՝ վառ ծաղիկ թերթերս բացած 
Փարւում հոսանքին ու համբոյը քաղում:

Նա՝ մի չինար է պարտիզում բուսած 
Դալար ճիւղքերը հովից օրօրում 
Իսկ ես՝ մի ճամբորդ արեւից այրուած 
Զով ստուերի տակ անուշ մրափում:

Նա՝ վարդի թուփ է սիրուն վարդերով 
Սուր-սուր փշերը ծածկած, թաքցրած 
Իսկ ես՝ մի սոխակ սրտով վիրաւոր 
Գովում, գեղգեղում իմ վարդը սիրած…

(«Նոր կեանք», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, Ա. տարի, թիւ 2, կիրակի 9 յուլիս 1906, Նախիջեւան, էջ 19):

ԳԻՇԵՐ

Ահա լամբ
Շողշողալով երկինք իջան աստղ, լուսին.
Լիճը համր
Արծաթաշաղ շղարշ ձգեց իւր ուսին:

Սէր են երգում
Աղբիւր, ծաղիկ մթնշողած սէգ դաշտից.
Մութ եզերքում
Ժայռն է լալիս խանդոտ սրտի սեւ վշտից:

Մի ահաւոր
Մթութեան մէջ նստած եմ ես լուռ-լռին, 
Խորհրդաւոր
Նիրհն է տիրել սաղարթախիտ անտառին:

Ո՞վ է դանդաղ
Շրջում այնտեղ. ո՞ւմ ստուերն է երեւում,
Այդ ո՞ւմ չքնաղ
Կսկիծներից կանթեց փռուեց վերեւում:

Դա մի անմար,
Անմեռ հուր է՝ սիրոյս դիին յուշարձան, 
Որ աննշմար, 
Անխաչ ընկաւ, փոշին կորաւ ցիր ու ցան…:

(«Գեղարուեստ», Գրական, Գեղարուեստական, Երաժշտական պատկերազարդ հանդէս, Առաջին տարի, 1908, թիւ 1, Թիֆլիս, էջ 56):

***

Վերջալոյսի վառ շողքերով 
Մէջքն ու կուրծքը զարդարած, 
Տխուր ափից ծովն է վազում 
Ծեր Արաքսը կատաղած: 

Կանաչազարդ ծաղկոտ ափին 
Ջահել հովիւն է պառկել, 
Եւ սրնգի տխուր ձայնով 
Խաղաղ ձորը աղմկել:

Ոգեւորւած նուազում է՝
Շատ տխուր է մեղեդին,
Արդեօք երգով նա չի կանչում 
Վաղուց սիրած մարալին:

Ուշ գիշեր է, լաց ու թացոտ
Ափից երգն է հնչուում, 
Այրուած սրտի հառաչանքը 
Ալիքներում խեղդոտում: 

Դեռ կանչում է դարդլու տղան 
Վառուած սրտով սիրածին, 
Դեռ վազում է ծերուկ գետը, 
Համբոյր տալով սուգ ափին:

(«Տարազ», Տասներորդ տարի, 1899, թիւ 30, օգոստոսի 15, Թիֆլիզ, էջ 702):

Աւարտենք Շուշանիկ Կուրղինեանի արձակ գրութիւններէն նմոյշ մըն ալ ներկայացնելով: Գրութեան վերանգիրն է՝ «Անկոչ հիւրը»: 

* Տարուայ վերջին գիշերն է: 

Անհամբեր ուրախութիւնով սրտերը լցուած, երեխայք սպասում են նոր տարուն: 

Շատ անգութ է նոր տարին. կարծես փոքրիկներին տանջելու բաւականութիւն է զգում. ո՛րքան ուշանում է… Բակում աղմուկ բարձրացաւ. ո՞վ է. միթէ կարելի է անկարգութիւն անել, նոր տարին մօտ է. դատում են փոքրիկները: 

Շըրխ-շըրխկ ետ զարկուեցին դռները. շեմքում երեւաց մի այլանդակ ծերունի: Երեխայք վախից վեր թռան տեղերից: Տարօրինակ ծերունին հառաչելով եւ ճօճալով առաջ եկաւ: 

Ո՜րքան զարհուրելի է. բարձր հասակը կորացած, ահագին գլխով, գզգզուած մազերով, երկա՛ր-երկա՜ր մօրուքով. լայն բացուած աչքերով եւ կնճռոտ ու վիրաւոր ճակատով: Հագնուած է շատ աղքատ. ահագին ոտքերը բոբիկ են. իսկ կոշտացած ձեռքերը այնպէ՜ս դողում են: Ծերուկն սկսեց խօսել. ձայնը սոսկալի է: 

- Խղճացէ՛ք, անբախտ ծերուկիս. մի տաք անկիւն տուէք, թուլացած ուժերս էլ չեն դիմանայ տանջանքի. օ՜, ցուրտ է, իսկ ես ծեր… արիւնս սառել է երակներումս: 

Կար ժամանակ, ես էլ ձեզ պէս փոքր ու քնքոյշ մանուկ էի. իմ ծնունդը ուրախութիւն էր ամբողջ աշխարհին. ինձ երգ ու պարով ընդունեցին հարուստ ու աղքատ. իմ գալուստը դիմաւորելով դատարկում էին լիք-լիք բաժակներ: Ինձ տօնեցին մարդիկ երկրում, աստղերն երկնքում, թռչունները բներում, ձկները ծովում: 

Ես առողջ ու աշխոյժ էի ձեզ նման. իմ թշնամի ժամանակը խորտակեց կեանքս. ծե՛ր եմ. խաւարել է աչքերիս լոյսը: 

Առաջ որ թագաւոր էի, այժմ թշուառ մուրացկան եմ. այս բուք-բօրանին ոչ-ոք չի խղճում ինձ: Անգութ ժամանակը խլեց իմ փառքն ու պատիւը. ինձ ծաղրում ու հալածում են չարաչար. մարմինս ծածկուած է վէրքերով: Ձեզ եմ դիմում, բարի երեխայք, գթացէք ինձ. չէ՞ որ ես ձեզ բերել եմ բիւր բարիքներ…

Լալիս է թշուառ ծերուկը. ո՛րքան խղճալի է. փոքրիկները շրջապատեցին նրան ու սկսեցին մխիթարել:

«Պապի, սիրելի պապի, մի վշտանար, կաց մեզ մօտ, մենք հոգ կը տանենք քեզ վրայ, ու կը սիրենք»:

Զընգ-զընգ՝ խփեց դեկտեմբերի վերջին գիշերւայ տասներկու ժամը:

«Ահա հասաւ նոր-տարին, խնդրենք նրան, որ մեր խղճուկ պապին էլ ուրախացնէ», գոչեցին երեխայք պարելով ծերունու շուրջը:

Նոր տարու անունը լսելով թշուառ ծերուկը հառաչեց ու վայր ընկաւ անկենդան: Նրա կրծքին գրուած էր՝ հին-տարի: 

Ծիծաղելով դուրս տարան այդ անկոչ հիւրին ու ձգեցին յաւիտենականութեան անդունդը։

(«Աղբիւր», 1901, թիւ 1, յունուար, Թիֆլիզ, էջ 7-9)

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ