ՀԵԿԵԼԻ ԿԱՊՈՒԱԾՈՒԹԵԱՆ ԲԱՐՈՅԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆԸ

Գերմանացի մտածող Ճորճ Ուիլհելմ Ֆրիտրիխ Հեկելի փիլիսոփայութիւնը մարդկային կեանքի խորքին մէջ կը դնէ ո՛չ թէ մեկուսացած անհատը, այլ՝ փոխկապուած, իրարու հետ գոյութիւն ունեցող եւ իրարմով ձեւաւորուող մարդիկ։ Ըստ Հեկելի, մարդը միայն «ինք» չէ․ ան միշտ «ուրիշին հետ» է եւ այս փոխյարաբերութեան մէջ կը ծնին ազատութիւնը, բարոյականութիւնը եւ ինքնագիտակցութիւնը։ 

Հեկելի մտածողութեան կեդրոնը կը կազմէ այն գաղափարը, որ անհատը չի կրնար լիարժէք ըլլալ առանց համայնքին։ Ան կը մերժէ այն պատկերացումը, թէ մարդը առանձին, ինքնաբաւ գոյութիւն մըն է։ Ընդհակառակը՝ ան կը պնդէ, որ մարդ իր իսկական էութիւնը կը գտնէ միայն ուրիշներու հետ փոխգործակցութեան մէջ։ Այս պատճառով փոխկապուածութիւնը Հեկելի մօտ ո՛չ թէ պատահական երեւոյթ մըն է, այլ՝ բարոյական կեանքի հիմքը։

Հեկելի համակարգին մէջ իրականութիւնը ինքզինք կը բացայայտէ իբրեւ ընթացք մը՝ տրամաբանական շարժում, որ կը նշանակէ, թէ ամէն բան կը զարգանայ հակադրութիւններու բախումէն եւ անոնց յաղթահարումէն։ Մարդկային յարաբերութիւնները նոյնպէս այս ընթացքին մէջ կը գտնուին․ անհատը կը դիմագրաւէ ուրիշը, կը մտնէ հակադրութեան մէջ, բայց, այս հակադրութիւնը վերջապէս կը վերածուի աւելի բարձր միութեան։ Այսպէս, միաբաղձութիւնը ո՛չ թէ պարզ համերաշխութիւն մըն է, այլ՝ պայքարէն անցնող, գիտակցութեամբ կառուցուած միութիւն։

Հեկելի բարոյագիտութիւնը իր ամբողջական ձեւը կը ստանայ «բարոյական կեանք»ի գաղափարին մէջ, որ կը կապուի «Philosophy of Right» գործին հետ։ Այստեղ ան կը բացատրէ, թէ բարոյականութիւնը միայն ներքին զգացում կամ անձնական համոզում չէ, այլ՝ կենդանի համակարգ մը, որ կը մարմնաւորուի հաստատութիւններու մէջ։ Ան կը տարբերակէ երեք հիմնական մակարդակներ՝ ընտանիք, քաղաքացիական հասարակութիւն եւ պետութիւն։

Ընտանիքը, Հեկելի մօտ, սիրոյ եւ անմիջական միութեան վայրն է։ Այստեղ անհատները իրարու չեն դիմեր որպէս առանձին շահեր ունեցող անձեր, այլ՝ կը միաձուլուին ընդհանուր զգացումի մէջ։ Սակայն, այս միութիւնը սահմանափակ է, որովհետեւ ան դեռ ամբողջովին գիտակցուած չէ։

Քաղաքացիական հասարակութիւնը կը ներկայացնէ տարբեր շահերու բախման դաշտը։ Այստեղ մարդիկ կը գործեն որպէս ինքնուրոյն անհատներ՝ հետապնդելով իրենց անձնական շահերը։ Բայց նոյնիսկ այս բախումներուն մէջ կը ծնին փոխկապուածութեան նոր ձեւեր՝ տնտեսական փոխադարձ կախուածութիւն, իրաւական կարգ, պայմանագրային յարաբերութիւններ։ Այսպիսով, անհատը կը սորվի, թէ իր գոյութիւնը անքակտելիօրէն կապուած է ուրիշներու հետ։

Պետութիւնը, ըստ Հեկելի, այս բոլորի բարձրագոյն միասնութիւնն է։ Ան ո՛չ միայն քաղաքական կառոյց մըն է, այլ՝ բանականութեան մարմնաւորումը պատմութեան մէջ։ Պետութեան մէջ անհատը կը գտնէ այն վիճակը, ուր իր անձնական ազատութիւնը կը համընկնի ընդհանուրին հետ։ Այստեղ միաբաղձութիւնը կը դառնայ գիտակցուած եւ հասարակական իրականութիւն։

Հեկելի բարոյագիտութեան մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ «ճանաչման պայքար»ի գաղափարը։ Ամէն մարդ կը փափաքի, որ ուրիշը զինք ճանչնայ որպէս ազատ եւ արժանաւոր էակ։ Սակայն այս ճանաչումը չի տրուիր ինքնաբերաբար․ ան կը ծնի պայքարի եւ փոխադարձ ընդունման միջոցով։ Երբ երկու անհատներ իրարու կը հանդիպին, անոնք միայն ֆիզիքապէս ներկայ չեն, այլ նաեւ՝ հոգեւոր կերպով կը ձգտին իրարու մէջ տեսնել իրենց իսկ արտացոլանքը։ Այս պահուն կը սկսի այն շարժումը, ուր մարդը կը հասկնայ, թէ իր ազատութիւնը կախուած է ուրիշի ազատութենէն։

Հեկելի միաբաղձութեան բարոյագիտութիւնը մեզ կը հրաւիրէ նոր կերպով հասկնալու ազատութիւնը։ Ազատ ըլլալը միայն անձնական ընտրութիւններ ընել չէ, այլ՝ ապրիլ այնպիսի աշխարհի մը մէջ, ուր ուրիշներն ալ ազատ են եւ քեզ կը ճանչնան որպէս այդպիսին։ Ազատութիւնը, այս իմաստով, միշտ փոխադարձ է։ Առանց այս փոխադարձութեան, ազատութիւնը կը դառնայ դատարկ կամ կեղծ գաղափար մը։

Այսօրուան աշխարհին մէջ, ուր անհատականութիւնը յաճախ կը ներկայացուի որպէս գերագոյն արժէք, Հեկելի մտածողութիւնը մեզ կը յիշեցնէ, թէ իրական մարդկային կեանքը չի կառուցուիր մեկուսացման վրայ։ Մարդ իր ամբողջականութիւնը կը գտնէ միայն այն ժամանակ, երբ կը մտնէ կենդանի յարաբերութիւններու մէջ, ուր կու տայ եւ կը ստանայ ճանաչում, վստահութիւն եւ պատասխանատուութիւն։

Հետեւաբար, Հեկելի բարոյագիտութիւնը մեզ կը մղէ մտածելու, թէ ինչպէս կրնանք կառուցել այնպիսի հասարակութիւն մը, ուր մարդիկ ո՛չ միայն կը գոյատեւեն կողք կողքի, այլեւ՝ իրարու մէջ կը տեսնեն իրենց իսկ ազատութեան արտացոլացումը։ Միայն այս պայմանով է, որ ազատութիւնը կը դառնայ իրական եւ բարոյական կեանքը՝ իմաստալից։

Այս ամբողջը կը յանգի խոր ճշմարտութեան մը․ մարդը չի կրնար ըլլալ առանց ուրիշին։ Ան կը գոյանայ, կը զարգանայ եւ կը դառնայ ինքն իրեն միայն այն ատեն, երբ կը մտնէ միաբաղձութեան այս բարդ, բայց կենսական ցանցին մէջ։ Եւ թերեւս այս կապուածութեան գիտակցութիւնն է, որ կրնայ մարդկութիւնը առաջնորդել դէպի աւելի արդար եւ աւելի խոր մարդկային ապագայ մը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ