ԿԵՂԾ ՀԱՄԵՐԱՇԽՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՐԱՆՔԸ

Հազուադէպ է, որ մարդը աշխարհը տեսնէ այնպէս, ինչպէս որ իրականութեան մէջ է։ Աւելի յաճախ ան կը տեսնէ այնպէս, ինչպէս որ իր համոզումները կը թելադրեն։ Այդ հոգեբանական երեւոյթներէն մէկը է այն, որ գիտութիւնը կը կոչէ «կեղծ համերաշխութեան արդիւնք» (False Consensus Effect)։ Սա այն հաւատքն է, թէ մեր կարծիքները, մեր ընտրութիւնները եւ մեր մտածելակերպը կը բաժնէ հանրութեան մեծամասնութիւնը, մինչդեռ իրականութիւնը բոլորովին տարբեր կ՚ըլլայ։

Այս պատրանքը միայն անհատի սխալ գնահատականը չէ։ Ան ժամանակակից ընկերութիւններուն մէջ վերածուած է մտածողութեան մշակոյթի։ Ամէն մարդ իր շուրջը կը հաւաքէ իրեն նման մտածող մարդիկ եւ նոյն լրատուամիջոցներուն կը հետեւի, նոյն էջերը կը կարդայ, նոյն տեսակէտերը կը լսէ։ Որքան աւելի նեղնայ այդ շրջանակը, այնքան աւելի կը մեծնայ համոզումը, թէ «բոլորն ալ այսպէս կը մտածեն»։

Սակայն, ճշմարտութիւնը երբեք մեծամասնութեան ձայնով չի չափուիր։ Երբեմն ամենէն լուռ ձայնն է, որ ճշմարտութեան ամենէն մօտն է։ Բայց մարդը, իր կարծիքը համընդհանուր կարծիք կարծելով, այլեւս հետաքրքրութիւն չի ցուցաբերեր ուրիշներու փորձառութիւններուն հանդէպ։ Ան կը դադրի հարցնելէ եւ կը սկսի միայն հաստատել իր իսկ համոզումները։

Ընկերային ցանցերը այս պատրանքի ամենէն պարարտ հողերէն մէկը դարձած են։ Մարդը կը տեսնէ հարիւրաւոր «հաւանումներ», նոյն կարծիքը կրկնող մեկնաբանութիւններ եւ կը կարծէ, թէ ամբողջ հասարակութիւնը նոյն ձեւով կը մտածէ։ Բայց ալկորիթմները իրականութիւնը ցոյց չեն տար. անոնք միայն կ՚արտացոլեն այն, ինչ որ արդէն կը նախընտրենք տեսնել։ Այսպէս, մարդը կամաց-կամաց կը բնակի ո՛չ թէ հասարակութեան մէջ, այլ իր իսկ կարծիքներուն արձագանգող սենեակէ մը ներս։

Այս վիճակը վտանգաւոր է, որովհետեւ տարբեր կարծիք ունեցող մարդը այլեւս չի դիտուիր որպէս մտածող անհատ, այլ որպէս բացառութիւն, սխալ կամ նոյնիսկ թշնամի։ Երբ բոլորը կը կարծեն, թէ մեծամասնութիւնը իրենց կողմն է, երկխօսութիւնը կը մեռնի։ Իսկ երկխօսութեան մահը հասարակութեան ամենալուռ ողբերգութիւններէն մէկն է։

Պատմութիւնը բազմաթիւ անգամներ ցոյց տուած է, թէ ամբողջ հասարակութիւն մը կրնայ սխալ համոզումներու հետեւիլ։ Եթէ մարդիկ միայն մեծամասնութեան ենթադրուած կարծիքը չափանիշ դարձնեն, այդ ժամանակ ճշմարտութիւնը կորսնցուցած կ՚ըլլայ իր արժէքը։ Նոր գաղափարները, բարեփոխումները եւ գիտական յեղափոխութիւնները միշտ սկսած են փոքրամասնութենէն, ո՛չ թէ այն մարդոցմէ, որոնք կը կարծէին, թէ բոլորը իրենց նման կը մտածեն։

Ամենամեծ վտանգը մարդու սխալիլը չէ։ Վտանգը այն է, որ ան կը դադրի իր սխալը կասկածի տակ դնելու կարողութենէն։ Երբ վստահ կ՚ըլլանք, թէ «բոլորն ալ մեզի նման են», այլեւս չենք լսեր, չենք սորվիր եւ չենք փոխուիր։ Այդ պահէն սկսեալ մեր համոզումները կը դառնան բանտ, իսկ մեր մտածողութիւնը՝ անտեսանելի պատերու մէջ փակուած։

Իսկ առողջ հասարակութիւնը կը կառուցուի ո՛չ թէ նոյնաձայնութեամբ, այլ տարբեր ձայներու համակեցութեամբ։ Իրական հասունութիւնը կը սկսի այն պահուն, երբ մարդը կը համարձակի ընդունիլ, թէ իր տեսակէտը կրնայ միայն տեսակէտ մը ըլլալ՝ ո՛չ թէ ամբողջ ճշմարտութիւնը։

Մարդկային պատմութեան ամենէն խոր հակասութիւններէն մէկը այն է, որ մարդիկ կը պայքարին ազատ մտածելու իրաւունքին համար, բայց, յաճախ իրենք կը ստեղծեն այնպիսի միջավայրեր, ուր միայն իրենց նման մտածողները տեղ ունին։ Այդպէս հասարակութիւնը կը կորսնցնէ ո՛չ միայն բազմազանութիւնը, այլեւ ինքնաքննադատութեան կարողութիւնը։ Իսկ առանց ինքնաքննադատութեան՝ ո՛չ անհատը, ո՛չ ալ հասարակութիւնը կրնայ հասուննալ։

Այս երեւոյթը յատկապէս կը զգացուի այն ժամանակ, երբ հասարակական հարցերու շուրջ մարդիկ կը խօսին ո՛չ թէ հասկնալու, այլ յաղթելու համար։ Կարծիքները կը դառնան ինքնութեան մաս եւ իւրաքանչիւր հակառակ մտածում կ՚ընկալուի որպէս անձնական յարձակում։ Այդ պահէն սկսեալ ճշմարտութիւնը կը նահանջէ, իսկ հպարտութիւնը կը գրաւէ անոր տեղը։ Մարդիկ այլեւս չեն հարցներ՝ «ճի՞շդ եմ», այլ միայն՝ «քանի՞ հոգի ինծի հետ համաձայն է»։

Հասարակութեան առողջութիւնը, սակայն, մեծամասնութեան լռութեամբ կամ աղմուկով չի չափուիր։ Ան կը չափուի այն ազատութեամբ, որով մարդիկ կրնան իրարու չհամաձայնիլ՝ առանց իրարու արժանապատուութիւնը խոցելու։ Երբ տարբեր կարծիքները կը դառնան վախի պատճառ, իսկ համաձայնութիւնը՝ պարտադրանք, այդ հասարակութիւնը արդէն սկսած է աղքատանալ մտքով, նոյնիսկ եթէ արտաքինէն ուժեղ եւ միասնական թուի։

Թերեւս ամենէն իմաստուն մարդը ան չէ, որ կը համոզէ բոլորը, այլ ան, որ կը համարձակի կասկածիլ նոյնիսկ իր սեփական համոզումներէն։ Որովհետեւ ճշմարտութիւնը երբեք չի վախնար հարցումներէ, մինչդեռ պատրանքները միշտ կը փափաքին բազմութեան ծափահարութիւնը։

Հետեւաբար, «կեղծ համերաշխութեան ազդեցութիւնը» պարզ հոգեբանական երեւոյթ մը չէ. ան հայելի մըն է, որ կը բացայայտէ մեր հասարակութեան խոր խնդիրներէն մէկը։ Մենք աւելի շատ կը փափաքինք հաստատուիլ, քան հասկնալ։ Կը փնտռենք մեզ կրկնող ձայներ, փոխանակ մեզ մտածել ստիպող ձայներուն։ Իսկ այն հասարակութիւնը, որ միայն իր արձագանգը կը լսէ, ժամանակի ընթացքին կը դադրի ճշմարտութիւնը լսելէ։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ