ՈՆՈՓՐԻՈՍ ԱՆՈՓԵԱՆ (1873 - 1934)

Հայ բանաստեղծ ու թագմանիչ: Ծնած է Նոր Նախիջեւան, 1873 թուականին:

Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ռոստովի մէջ, ապա յաճախած է Նոր Նախիջեւանի Թեմական դպրոցը, զոր աւարտած է 1892 թուականին:

Դպրոցը աւարտելէ ետք զբաղած է հաշուապահութեամբ՝ դրամատնային հիմնարկութիւններու մէջ:

Կանուխ տարիքէն սկսած է գրել: Իր առաջին բանաստեղծութիւնը եղած է «Ձմեռ»ը, 1891-ին: 

Աշխատակցած է «Հանդէս ամսօրեայ»ին, «Աղբիւր-տարազ»ին, «Բանբեր»ին, «Գեղարուեստ»ին, «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին (Նոր Նախիջեւան), «Յառաջ»ին (Թիֆլիզ), «Հորիզոն»ին եւ բազմաթիւ այլ պարբերականներու:

Իր ստեղծագործութիւններու մեծ մասին բովանդակութիւնը քնարական ու հայրենասիրական եղած են:

Թարգմանած է ռուս, լեհ եւ ֆրանսացի բանաստեղծներէ: Այսպէս, Փուշքինէն, Լերմոնտովէն, Պրիւսովէն, Միցկեւիչէն, Քրասինսքիէն, Պլոքէն, Վերլէնէն եւ այլ բանաստեղծներէ:

Անոփեան թարգմանած է նաեւ Նիկողայոս Մառի «Ամառնային ուղեւորութիւնից դէպ ի Հայս. Նկատողութիւններ եւ քաղուածքներ հայկական ձեռագրերից» գործը, որ տպուած է Վիեննա, 1892-ին: 

Իր ստեղծագործութիւններուն ու թարգմանութիւններուն մէկ մասը անտիպ մնացած են:

2010 թուականին Երեւանի մէջ, «Տիգրան Մեծ» հրատարակչատունը Անոփեանէն հատոր մը տպած է, 304 էջերէ բացկացած:

Կեանքին վերջին տարիները նեղ պայմաններու, զկանքներու, նիւթական ու բարոյական տանջանքներու մէջ անցուցած է եւ մահացած է 1934 թուականին:

Ներկայացնենք մի քանի բանաստեղծութիւններ Ոնոփրիոս Անոփեանէն:

ՁՄԵՌ

Հեռացաւ աշուն: Եկաւ ցուրտ ձմեռ. 
Սպիտակ սաւանով ծածկեցաւ գետին. 
Փչեցին ցասկոտ ու ցուրտ քամիներ, 
Եւ նըւազեցաւ տաք ոյժն արեւին:

Մերկ եւ անպաշտպան կանգնած են ծառեր.
Եւ անսանձ հովին ալ կատաղութիւն
Տատանեցնելով նաեւ անտառներ՝
Թափում է նոցա վերայից պաղ ձիւն: 

Վաղուց հեռացան թռչուններ պանդուխտ
Դէպ ի տաք հարաւ, եւ նոցա փոխան
Թռչում է օդումն ագռաւների գունդ
Հնչեցընելով իւրեանց տըխուր ձայն:

Սառեցան գետեր եւ աղբիւրների
Քաղցրաձայն կարկաչն մեզ համար լըռեց.
Եւ որպէս անզօր ու տըկար գերի
Անգութ սառոյցի շըղթաներ կըրեց: 

Բայց չէ մշտական այս դաժան ձմեռ,
Շուտով կը դառնայ գարուն շքեղաշուք.
Կը ծաղկի բնութիւն, կ՚երգեն թռչուններ
Եւ պատրէզ կ՚ելնէ խաղասէր մանուկ:

(«Հանդէս ամսօրեայ», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, Ե. տարի, թիւ 1, 1891, Վիեննա, էջ 22):

ԲՈՒՔԸ

Ո՜վ է այնտեղ, դուրսը ոռնում, երգ է երգում ու լալիս,
Երգ է երգում երկար ու ձիգ եւ սանձարձակ ման գալիս.
Գիտեմ, գիտեմ, այն խելայեղ բուքն է հանդէս կատարում,
Դեւերի հետ պար է գալիս լայնածաւալ դաշտերում։

Հէ՜յ բուք, փչի՛ր, շնչի՛ր ուժգին, սփռիր ճերմակ, հաստ սաւան
Ու նրանով ծածկիր համակ անտառ ե՛ւ դաշտ ե՛ւ աւան.
Որքան կ՚ուզի շունչդ սաստիկ եւ ահաւոր թող լինի,
Մենք չե՛նք սարսի, մենք տուն ունենք, մենք հաց ունենք եւ գինի։

Մենք նորաշէն մի տուն ունենք Արարատի փէշերին,
Տաք է այնտեղ, լոյս է այնտեղ այս ցուրտ ձմեռ գիշերին,
Աշխատանքի տունն է նա մեր, ազատութեան օրօրան,
Չար ոսոխից սուր ու բահով կը պաշտպանենք մենք նրան։
Այնտեղ կ՚ապրենք ուրախ սրտով, միշտ ժպտերես, անխռով,
Դու չես քանդի, ձիւնամրրիկ, մեր տունն ամուր պատերով։
Փչի՛ր, շնչի՛ր ուժգին, ծածկիր սար, ձոր ու կածան,
Արարատի փէշերին տակ մենք տուն ունենք անկործան։

ՀՐԱՒԷՐ

Կըտրուած կեանքի ամէն վայելքից, 
Եկէ՛ք, եղբայրնե՜ր, սրտով միանանք, 
Մեզ լոյս է ծագում վառ արեւելքից, 
Ընտրենք մեր ուղին եւ առաջ գընանք:

Եւ մենք տարագի՜ր, լքուած ու լռին, 
Կեանքի խնճոյքին չեղա՛նք մասնակից, 
Որ մեզ պէս կեանքի անտուն որբերին
Փրկենք խաւարի ահեղ կապանքից: 

Ո՜, եկէ՛ք մեզ մօտ, ըմբոստ հոգիներ, 
Որ ցաւ ու կսկիծ ունիք ձեր սրտում. 
Ձեռք տըւէք, կեանքի անճար որդիներ,
Որ մըռայլի մէջ մըխում էր տրտում:

Մեր շուրջը արցունք, արիւն ու կապանք, 
Ստրկութեան կուռ լուծ, չարիք անըզգայ. 
Եկէ՛ք միասին մի ճամբով գընանք, 
Ուրիշ ճանապարհ, իմացէ՛ք, չըկայ:

(«Նոր կեանք», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, Ա. տարի, թիւ 1, կիրակի, 2 յուլիս 1906, Նախիջեւան, էջ 6):

ԱՅՈ, ԻՄ ԸՆԿԵՐ…

Այո՛, իմ ընկեր, ես էլ անկասկած, մէկն եմ շատերից,
Որոնց՝ աշխարհում բախտն է վիճակել խեղճ ճամբորդ դառնալ,
Ընկնել սարէ սար, անցնել փորձութեան անապատներից 
Եւ այդպէս անվերջ գընա՜լ ու գընա՜լ:

Գէթ այդ վիճակում կ՚ուզէի լինել ազատ ու մենակ, 
Կ՚ուզէի, որ դու կեանքի խնճոյքին ինձ չըհրաւիրես. 
Ի՞նչ խնճոյք, ի՞նչ խինդ, երբ լաց է լսւում շուրջը շարունակ
Ու ցաւի առաջ բաց է ասպարէզ:

Չեմ ուզում արբել ըստոր կրքերով այս դաժան մթնում,
Ջարդուած ոտներով բախտի ետեւից յուսախաբ քայլել. 
Ճամբորդ եմ, ընկե՜ր… ես երազներիս հովիտն եմ գընում…
Այնտեղ կ՚ուզէի հանգիստ վայելել:

Բայց գիշերն ահա իւր խոր մըռայլով աշխարհն է սեղմում…
Ես կամաց կամաց կորցնում եմ ճամբաս, հանգչում են յոյսեր. 
Կեանքը քընամրափ դէպի խաւարի խորքերն է դիմում 
Ու մարում մէկ մէկ իւր աղօտ լոյսեր… 

(«Նոր կեանք», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, Ա. տարի, թիւ 2, կիրակի, 9 յուլիս 1906, Նախիջեւան, էջ 21):

ԱՂԵՔՍԱՆԴՐ ԾԱՏՈՒՐԵԱՆԻՆ

Իւր գրական գործունէութեան 25-ամեակի առթիւ գրուած

Մեռելաշո՜ւք, ցուրտ մըշուշի դաժան ծոցից
Անո՜ւշ պօէտ, դու ոտք դըրիր Կեանքի շէմքին. 
Մըխաց հոգիդ Տառապանքի լափլէզ բոցից
Ու չըժպտաց պայծառ արեւ քո հեզ դէմքին:

Դու չըտեսար քո յանդիման լոյս արահետ. 
Դու ձայն տըւիր, ձայնըդ հնչեց քար աշխարհում. 
Ցաւն էր գընում թափօր կազմած Տանջանքի հետ,
Ցաւն աշխարհում խենթ ու խենէշ պար էր պարում: 

Դու երգեցիր սիրող սրտով ու անձանձիր.
Մրրիկն ահեղ որոտ ժայթքեց իւր սեւ լանջից. 
Բայց քո թշուառ եղբօր ձայնին դու անսացիր
Ե՛ւ մըրըրկի ազատագոռ պարի միջից: 

Կէս գիշերուան խաւարն իջաւ իւր սեւ փառքով, 
Յուսոյ կայծերն ամէնուրեք մեռան արագ.
Դո՛ւ վառեցիր այդ խաւարում խիզախ ձեռքով
Քո խեղճ եղբօր մըռայլ ճամբին Յուսոյ կըրակ:

Դու երգեցիր… քեզ ձայն տըւին սիրապատար
Սար ու ձորեր, աստղեր, երկինք, ծովի ջըրեր. 
Սէգ ռազմերգիդ կոչը թնդաց ողջ քառորդ դար. 
Անո՜յշ պօէտ, քեզ - վարդաշո՜ղ, պայծառ օրեր…

(«Գեղարուեստ», Գրական, գեղարուեստական, երաժշտական պատկերազարդ հանդէս, հինգերորդ տարի, 1913, Թիֆլիզ, էջ 96):

ՅԻՇՒ՛Ր ԻՆՁ…

Նուէր օր. Եւ…ին

Ես կեանք մըտայ, քաղցրիկ ընկեր, վառ յոյսերով ու անվիշտ,
Շուրջըս սակայն տեսայ միայն չարիք, զրկանք, սուգ ու վիշտ. 
Կեանքի կըռւում ես յոգնեցայ, վէրքը ծածկեց իմ մարմին. 
Երբ այդ կըռւում ընկնեմ անզօր, դու ինձ յիշիր այն ժամին:

Ես սիրեցի համայն աշխարհ ինչպէս Եդեմ ծաղկավառ,
Եւ ուխտեցի սէր, բախտ ու կեանք երգել ուրա՜խ, խանդավա՜ռ. 
Երգըս սակայն հնչեց տըխուր, ինչպէս աշնան ցուրտ քամին.
Մարդիկ նըրան թէ մոռանան, ո՜ դու յիշիր այն ժամին:

Գուցէ գայ օր,- այս աշխարհում մընամ անոք ու մենակ,
Ինչպէս աշնան մերկ անտառում որք մընացած մի թռչնակ,
Ես մարդկանցից խնդրեմ սփոփանք, շրթներս անզօր կարկամին,
Ոչ ոք ձայնիս ուշ չըդընէ, դու ինձ յիշիր այն ժամին:

Գուցէ մարտի փողը հնչէ եւ ես գընամ կռուի դաշտ,
Հայրենիքիս գոռ լեռներում ընկնեմ ըմբոստ ու անհաշտ,
Հոգիս երկինք վերասլանայ, հանգչի իմ յոյզն ու թրթիռ, 
Վերջին անգամ, ինձ յիշելով, հոգուս համար աղօթի՛ր:

(«Նոր կեանք», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, Ա. տարի, թիւ 15, կիրակի, 8 հոկտեմբեր 1906, Նախիջեւան, էջ 173):

***

Դու վեր ես կենում՝ վաղ արշալուսին, 
Հագնում ես վերադ ոսկի ու բեհեզ. 
Դու վեր ես կենում, որ Արեւ-կուսին
Ազատ ու քնքուշ ողջոյնըդ ուղղես:

Կանգնում ես անուշ հովերի դիմաց
Ու փառապըսակ գըլուխդ կախում. 
Իսկ այնտեղ հեռո՜ւ – դաշտերում կամաց
Վեհ Յայտնութեան մէջ արծաթն է մըխում:

Դու ինձ մօտ կը գաս, մահանջատ ընկե՜ր, 
Կը գաս, խաւարից ինձ դուրս կը հանես, 
Կայրես սրտիս մէջ երկնային խունկեր, 
Փառքովըդ հոգիս կը ծիածանես…

(«Գեղարուեստ», Գրական, Գեղարուեստական, Երաժշտական պատկերազարդ հանդէս, Երկրորդ տարի, 1909, Թիֆլիս, էջ 73):

***

Ժայռի կատարից իրիկնաժամին՝
Նստած՝ ակնապիշ ես ծովն եմ դիտում.
Ալեակների հետ խաղում է քամին,
Վերջալոյսն անյոյս յօնքերն է կիտում:

Եղեգնուտի մէջ արագիլն անոք
Խոկում է՝ թախծոտ գըլուխը կախած.
Խոկում եմ եւ ես լուռ ու մըտահոգ՝
Վառ անուրջների անձնատուր եղած:

Շուրջըս՝ լըռութիւն, թովի՜չ լըռութիւն,
Շնորհատու լոյսի հեղգ անէացում,
Վեհ խորհուրդների անհուն խորութիւն, 
Կեանքի եւ մահուան դալուկ միացում:

***

Ամբողջ գիշերներ ամպերը ծածկած անհուն բարձունքներ՝
Մայր-երկրի վերայ թափեցին առատ պղտոր արցունքներ.
Եւ ուշ դընելով անդուր անձրեւի տաղտուկ ցաւերգին՝
Անտերե՜ւ, դժգո՜յն լացին ուռիներ առուի եզերքին.
Ամբողջ գիշերներ ես էլ տխրեցի անձրեւի երգից.
Արիւն էր ծորում սիրտըս գալարող խորամուխ վէրքից.
Ո՜, ես տենչացի բերկրանք ու յոյսեր, ե՛ւ խանդ, ե՛ւ գորով,
Բայց նըրանք, աւա՜ղ, ծածկուած են աշնան մըռայլ ամպերով: 
Ամբողջ գիշերներ նոր կեանք երազեց իմ անյագ հոգին…
Ա՜խ, ինչո՞ւ, բա՛խտ իմ, աշնան վիշտ տըւիր կեանքիս գարունքին:

ԴՈՒՔ ՃԱՄԲԱՅ ԸՆԿԱՔ…

Դուք ճամբայ ընկաք, հերոս ընկերնե՜ր,
Սուրբ ազատութիւն ու լոյս գտնելու.
Ձեզ չըդրժեցին ձեր կուռ սուսերներ…
Թշնամին արդէն խեղճ է եւ հըլու:

Մենք սոսկումի տակ, արիւնոտ օդում
Դարեր հեծեցինք դժբախտ ու անտէր.
Եւ ժամը հասաւ… մարտն է որոտում,
Զէնքերն են շաչում, փլչում են բանտեր:

Երնե՜կ, ընկերներ, որ բաժին մընաց
Ձեզ արդար կռուի դաշտը մտնելու,
Երնե՜կ եւ նըրան, որ ձեզ հետ գընաց
Սուրբ ազատութիւն ու լոյս գտնելու…:

(«Նոր կեանք», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական շաբաթաթերթ, Ա. տարի, թիւ 17, կիրակի, 22 հոկտեմբեր 1906, Նախիջեւան, էջ 196):

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ