ՉԻՓԵՐ, ՋՈՒՐ ԵՒ ՄԻԼԻԱՌՆԵՐ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՄԵՆԱՀԱՄԱՐՁԱԿ ՆԱԽԱԳԻԾԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ՝ ՆՈՐ ՍԻԼԻՔՈՆԻ ՀՈՎԻ՞Տ

Եթէ քանի մը տարի առաջ մէկը ըսէր, թէ Հայաստանի անունը պիտի յայտնուի արհեստական բանականութեան համաշխարհային ենթակառուցուածքներու քարտէսին վրայ, այդ միտքը թերեւս չափազանց յաւակնոտ թուէր։ Այսօր, սակայն, այդ պատկերացումը աստիճանաբար իրականութիւն կը դառնայ։ Հայաստանի մէջ արդէն կը կառուցուին այնպիսի հաշուողական ենթակառուցուածքներ, որոնք իրենց ծաւալով եւ կարողութեամբ կը փոխեն երկրի տեղը համաշխարհային բարձր արհեստագիտութեան քարտէսին վրայ։

Այս ամբողջ զարգացումին կեդրոնը կանգնած են երկու հիմնական դերակատարներ, որոնց մասին կ՚արժէ կարճ բացատրել ընթերցողին։

NVIDIA․ 1993-ին Սանթա Քլարայի մէջ (Գալիֆորնիա) հիմնադրուած ամերիկեան ընկերութիւնը սկզբնական շրջանին մեծ ճանաչում ձեռք բերած էր կրաֆիքական քարտերու շնորհիւ։ Այսօր անիկա դարձած է աշխարհի առաջատար ընկերութիւններէն մէկը՝ արհեստական բանականութեան հաշուարկներու համար անհրաժեշտ կիսահաղորդիչներու՝ չիփերու, GPU-ներու եւ համապատասխան ենթակառուցուածքներու ոլորտին մէջ։

Firebird AI․ Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ հիմնուած հայ-ամերիկեան ընկերութիւն մըն է, որ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան, NVIDIA-ի եւ այլ միջազգային ընկերութիւններու հետ համագործակցութեամբ՝ Հայաստանի մէջ կ՚իրականացնէ երկրի ամենամեծ եւ ամենահամարձակ արհեստագիտական նախագիծը։ Ծրագրին վերաբերող միջազգային հաղորդումներուն մէջ անիկա նաեւ ներկայացուած է Հայաստանի եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու միջեւ խորացող ռազմավարական ու արհեստագիտական կապերու համատեքստին մէջ։

Այս տարուան օգոստոսի 8-ին, Հրազդանի մէջ «Firebird»ի արհեստական բանականութեան գործարանին պաշտօնական բացումը այս փոփոխութեան ամենէն տեսանելի օրինակներէն մէկն էր։

Յատկանշական է, որ կեդրոնը կառուցուած է չափազանց կարճ ժամանակամիջոցի մը մէջ՝ վեց ամիսէն քիչ մը աւելի ժամանակի ընթացքին։ Այս արագութիւնը կարելի եղած է նաեւ պետական աջակցութեան եւ ենթակառուցուածքային գործընթացներու արագացման շնորհիւ։

Ըստ NVIDIA-ի՝ «Firebird»ը Հայաստանի մէջ մինչեւ 2027 թուականի վերջը կը նախատեսէ տեղադրել աւելի քան 70 հազար «NVIDIA Blackwell» եւ «Rubin» սերունդներու GPU-ներ՝ ստեղծելով 300 մեկավաթ հզօրութեամբ արհեստական բանականութեան ենթակառուցուածք։ NVIDIA-ն զայն կը ներկայացնէ որպէս ԱՊՀ-ի տարածաշրջանի ամենամեծ արհեստական բանականութեան գործարանը։

Մասնագիտական այս թիւերը ոլորտէն անտեղեակ ընթերցողին թերեւս շատ բան չըսեն։ Սակայն, գործարանի մասին ամբողջ տեղեկութիւնը համադրելով՝ կը տեսնենք, որ Հայաստանը կը փորձէ մտնել այն երկիրներու շարք, ուր արհեստական բանականութիւնը ո՛չ միայն կը գործածուի, այլեւ կը հաշուարկուի, կը մարզուի եւ կը զարգացուի։

Մասնագէտներ կը բացատրեն, որ GPU-ն՝ կրաֆիքական մշակման միաւորը, սկզբնական շրջանին ստեղծուած էր կրաֆիքական պատկերներու արագ մշակման համար։ Սակայն, այսօր անիկա դարձած է արհեստական բանականութեան ամենակարեւոր հաշուողական գործիքներէն մէկը։ Արհեստական բանականութեան համակարգերու ուսուցումը կը պահանջէ ահռելի քանակութեամբ զուգահեռ հաշուարկներ։ Այս գործին մէջ GPU-ները շատ աւելի արդիւնաւէտ են, քան սովորական կեդրոնական մշակման միաւորները։ Ուստի, երբ կը խօսինք տասնեակ հազարաւոր GPU-ներու մասին, իրականութեան մէջ կը խօսինք հսկայական հաշուողական կարողութեան մասին։

500 ՄԻԼԻՈՆ ՏՈԼԱՐԷՆ ՄԻՆՉԵՒ ՄԻԼԻԱՌՆԵՐ

Ծրագրին առաջին փուլին համար յայտարարուած ներդրումը շուրջ 500 միլիոն տոլար է։ Երկրորդ փուլին նախատեսուած է մինչեւ 4 միլիառ տոլարի լրացուցիչ ներդրում, իսկ GPU-ներու թիւը նոյնպէս պիտի աճի տասնեակ հազարներով։ Ընդհանուր ծրագիրը իր ամբողջ ծաւալով կը հասնի միլիառաւոր տոլարներու։

Հասկնալի է, որ այսպիսի ներդրում մը Հայաստանի տնտեսութեան համար սովորական արհեստագիտական նախագիծ մը չէ։ Անիկա կը նշանակէ նոր ենթակառուցուածքներ, մասնագիտացած աշխատատեղեր, միջազգային ընկերութիւններու հետ կապեր, գիտահետազօտական նոր հնարաւորութիւններ եւ, ամենակարեւորը, երկիրը համաշխարհային հաշուողական շղթային միացնելու փորձ։

Արհեստական բանականութեան ժամանակաշրջանին տուեալներու մշակումը ինքնին տնտեսական ուժ դարձած է։ Աշխարհի մէջ այսօր ով որ ունի մեծ հաշուողական կարողութիւն, կրնայ ծառայութիւն մատուցել նաեւ իր սահմաններէն դուրս գտնուող ընկերութիւններու։ Այս իմաստով՝ Հայաստանը կրնայ փորձել ո՛չ միայն արհեստական բանականութեան համակարգերու սպառող, այլեւ հաշուողական ծառայութիւններ արտահանող երկիր դառնալ։

Սակայն, այստեղ ոմանք կը տարակուսին՝ ո՞վ պիտի տիրապետէ այս հաշուողական մեծ ուժով ստեղծուող արժէքին։ Եթէ արտասահմանեան ընկերութիւնները Հայաստանի մէջ միայն հաշուարկներ կատարեն, իսկ գիտելիքը, արտադրանքը եւ մտաւոր սեփականութիւնը մնան Հայաստանի սահմաններէն դուրս, երկիրը հիմնականին մէջ պիտի մնայ ենթակառուցուածքի հիւրընկալող։ Իսկ եթէ այս հզօրութիւնը հասանելի ըլլայ տեղական ընկերութիւններուն, համալսարաններուն եւ գիտահետազօտական կեդրոններուն, ապա Հայաստանը կրնայ մասնակցիլ նաեւ ստեղծուած բարձրարժէք արտադրանքի եւ գիտելիքի ստեղծման։

Մեծ հարցը, հետեւաբար, այն է, թէ այս հզօրութիւնը Հայաստանի համար եկամո՞ւտ պիտի ստեղծէ միայն, թէ նաեւ սեփական արհեստագիտական ինքնուրոյնութիւն։

ՋՈՒՐԸ՝ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՆՏԵՍԱՆԵԼԻ ՊԱՇԱՐ

Արհեստական բանականութեան գործարաններու մասին խօսած ատեն սովորաբար կը պատկերացնենք հսկայ համակարգիչներ եւ աներեւակայելի արագութեամբ հաշուարկներ։ Սակայն, այդ ամբողջ համակարգին ետին կայ նաեւ մէկ ուրիշ, պակաս տեսանելի ենթակառուցուածք՝ հովացումը։

Բարձր հզօրութեամբ GPU-ներն ու սպասարկիչ սարքերը աշխատանքի ընթացքին մեծ քանակութեամբ ջերմութիւն կ՚արտադրեն։ Որքան աւելի մեծ է հաշուողական խտութիւնը, այնքան աւելի մեծ է ջերմութիւնը հեռացնելու անհրաժեշտութիւնը, որպէսզի սարքաւորումները չտաքնան եւ չվնասուին։

Այդ պատճառով Հրազդանի գործարանին մէջ կը կիրառուի հեղուկային հովացման համակարգ։ «Vertiv» ամերիկեան ընկերութիւնը Հայաստանի գործարանին կը մատակարարէ սառնաջրային հովացման արդիական միջոցը, որ նախատեսուած է բարձր խտութեամբ հաշուողական ենթակառուցուածքներու համար։

Այս համակարգին կարեւոր առանձնայատկութիւններէն մէկը ջուրի վերաշրջանառութիւնն է։ Ջուրը կը շրջանառուի փակ համակարգի մը մէջ՝ կրկին ու կրկին գործածուելով հովացման գործընթացին մէջ։ Կը սահմանափակուի նոր ջուրի պահանջը եւ կը նուազի ջրային պաշարներու վրայ ճնշումը։

Մասնագէտներ, սակայն, կ՚ըսեն, թէ փակ համակարգը չի նշանակեր, որ երբեք լրացուցիչ ջուրի կարիք չկայ, այլ՝ որ հովացման ամբողջ գործընթացը կառուցուած է ջուրը շարունակաբար վերաշրջանառելու սկզբունքով։

ԿԱՆԱՉ ԱՐՀԵՍՏԱԳԻՏՈՒԹԻ՞ՒՆ, ԹԷ ՆՈՐ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՒԷՐ

Արհեստական բանականութեան ենթակառուցուածքի բնապահպանական ազդեցութիւնը միայն ջուրի քանակով չ՚որոշուիր։ Կան առնուազն երկու կարեւոր գործօններ՝ ելեկտրականութեան սպառումը եւ տեղանքի կլիմայական պայմանները։

Որքան արհեստական բանականութեան գործարանները մեծնան, այնքան աւելի մեծ քանակութեամբ ելեկտրականութիւն կը պահանջուի թէ՛ սպասարկիչ սարքերը աշխատցնելու եւ թէ՛ զանոնք հովացնելու համար։ Այստեղ Հայաստանի աշխարհագրական պայմանները կրնան որոշ առաւելութիւններ տալ։

Նոյն Գեղարքունիքի մարզի Գագարին բնակավայրի մէջ գործող մէկ այլ կեդրոն կառուցուած է այս նպատակի համար․ Գագարինի բարձրադիր եւ զով դիրքը հնարաւորութիւն կու տայ տարուան մեծ մասին օգտագործել դուրսի զով օդը, այսինքն՝ բնական հովացման սկզբունքը, եւ այդպիսով նուազեցնել արհեստական հովացման համար անհրաժեշտ ուժանիւթի ծախսը։

Նոյն կեդրոնը կը գործածէ նաեւ արեւային ուժանիւթի ենթակառուցուածքներ, որոնք կրնան նպաստել ածխածնային հետքի նուազեցման։

Սակայն, արհեստական բանականութեան գործարաններու ամենամեծ անտեսանելի ծախսերէն մէկը ջուրը չէ, այլ՝ ելեկտրականութիւնը։ Տասնեակ հազարաւոր GPU-ներ շուրջօրեայ աշխատեցնելը կը նշանակէ կայուն եւ մեծածաւալ ուժանիւթի պահանջ։ Այս զարգացումը անխուսափելիօրէն կը դառնայ նաեւ Հայաստանի ուժանիւթի ռազմավարութեան հարց։

Այս պատճառով արեւային եւ այլ վերականգնուող աղբիւրներու զարգացումը կրնայ դառնալ նաեւ արհեստական բանականութեան ապագայ ենթակառուցուածքի տնտեսական հիմքերէն մէկը։

Արհեստական բանականութեան ապագան կարեւոր է նաեւ այն տեսանկիւնէ, թէ որքան կանաչ, խնայող եւ կայուն կերպով կը գործեն անոր վերաբերող խոշոր կեդրոնները։

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԻՍԿԱԿԱՆ ՈՒԺԸ՝ ՄԱՐԴԸ

Մասնագէտներ այս հարցին մէջ կը կարեւորեն ո՛չ այնքան GPU-ն, գործարանը կամ շէնքը, որքան՝ մարդը։

Հայաստանը վաղուց ունի ծրագրաւորման, ուսողութեան, ճարտարագիտութեան եւ գիտութեան մէջ պատրաստուած մասնագէտներու ներուժ։ 

Տարիներ շարունակ հայկական արհեստագիտական ընկերութիւններու եւ սկսնակ ձեռնարկութիւններու զարգացումը ապացուցած է, որ փոքր երկիրը կրնայ ստեղծել միջազգային շուկայի համար նախատեսուած արհեստագիտութիւն։

Եթէ հաշուողական հզօրութիւնը հասանելի ըլլայ Հայաստանի համալսարաններուն, գիտահետազօտական խումբերուն եւ սկսնակ ընկերութիւններուն, ապա տեղական մասնագէտը այլեւս ստիպուած չ՚ըլլար միայն արտասահմանեան ամպային ծառայութիւններու հաշուողական հզօրութենէն կախեալ մնալ։

Սակայն, այստեղ կայ նաեւ մէկ ուրիշ ռազմավարական պաշար՝ տուեալը։

Արհեստական բանականութեան դարաշրջանին միայն հաշուողական ուժը բաւարար չէ։ Պէտք է նաեւ տուեալ։ Տուեալը աստիճանաբար կը վերածուի նոր ռազմավարական պաշարի, իսկ Հայաստանի պարագային այդ պաշարը միայն տնտեսական բնոյթ չունի։ Հայերէն գրականութիւնը, մամուլը, ձեռագիրները, պատմական փաստաթուղթերը, ձայնագրութիւնները եւ գիտական ժառանգութիւնը կրնան վերածուիլ այնպիսի թուային շտեմարաններու, որոնք ապագայի արհեստական բանականութեան համակարգերուն համար ունին բացառիկ արժէք։

Արհեստական բանականութեան զարգացումը լեզուներու համար նոր մրցակցային դաշտ ստեղծած է։ Մեծ լեզուները ունին հսկայական քանակութեամբ թուայնացուած գիրքեր, կայքեր, ձայնային տուեալներ, բառարաններ եւ գիտական նիւթեր։ Հայերէնի պարագային իրավիճակը շատ աւելի սահմանափակ է։

Եւ այստեղ է, որ արհեստական բանականութիւնը կրնայ մեր լեզուին համար բացառիկ հնարաւորութիւն ըլլալ։

Հայերէն հին գիրքերու եւ մամուլի թուայնացումը, ձեռագիրներու ճանաչումը, արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի մեծածաւալ լեզուական շտեմարաններու ստեղծումը, բառարաններու եւ հանրագիտարաններու մեքենայական ուսուցման համար պատրաստումը, ձայնային տուեալներու հաւաքագրումը՝ այս բոլորը կրնան դառնալ ազգային արհեստական բանականութեան ենթակառուցուածքի մաս։

Այս նպատակը կրնայ պայմանականօրէն նկարագրուիլ որպէս «հայերէն ChatGPT» ստեղծելու փորձ, սակայն, աւելի կարեւոր է հայերէնի ամբողջ թուային յիշողութիւնը պահպանելն ու մեքենաներուն հասանելի դարձնելը։

Մանաւանդ արեւմտահայերէնի պարագային, որ վտանգուած լեզու է, արհեստական բանականութիւնը կրնայ դառնալ պահպանման նոր գործիք՝ եթէ լեզուական տուեալները ժամանակին հաւաքուին, դասակարգուին եւ թուայնացուին։

Այս իմաստով՝ Հայաստանի արհեստական բանականութեան ենթակառուցուածքը բացի իր հզօր տնտեսական եկամուտը ապահովելէ, կրնայ նաեւ ծառայել հայկական մշակութային ժառանգութեան։

ՏՆՏԵՍՈՒԹԵԱՆ ՆՈՐ ՇԱՐԺԻՉ

Արհեստական բանականութեան գործարանները իրենց շուրջ կրնան ստեղծել տնտեսական նոր շղթայ մը։ Տուեալներու կեդրոններու կողքին պէտք են՝ մասնագէտներ, ցանցային համակարգեր, անվտանգութեան մասնագէտներ, ծրագրային ապահովում, ուժանիւթի ենթակառուցուածք, հովացման համակարգեր, գիտահետազօտական կեդրոններ եւ կրթական նոր ծրագրեր։

Մէկ արհեստական բանականութեան գործարան կրնայ իր շուրջ ստեղծել շատ աւելի մեծ համակարգ մը։ Այդ պատճառով Հայաստանի համար կարեւոր է, որ այս ներդրումները չսահմանափակուին միայն շէնքերու եւ սարքաւորումներու կառուցմամբ։

Յայտնի Սիլիքոնի հովիտին հետ յաճախ կը համեմատեն Հայաստանի այս նոր գործարանը, բայց Սիլիքոնի հովիտը գիտահետազօտութեան, ձեռնարկատիրութեան, ներդրողներու, տաղանդի, մշակոյթի եւ տասնամեակներու ընթացքին կուտակուած փորձի արդիւնք է։

Հայաստանը չի կրնար մէկ-երկու գործարանով անմիջապէս Սիլիքոնի հովիտի նման կեդրոն դառնալ, բայց, կրնայ ստեղծել իր սեփական նախատիպը։ Փոքր երկիր մը կրնայ նաեւ իր փոքրութիւնը վերածել առաւելութեան․ որքան աւելի սերտ ըլլայ կապը պետութեան, համալսարաններուն, մասնաւոր ընկերութիւններուն եւ գիտական համայնքին միջեւ, այնքան աւելի արագ կարելի է փորձարկել նոր գաղափարներ եւ զանոնք վերածել իրական արտադրանքի։

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՈՐ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹԻՒՆ

Յստակ է, որ արհեստական բանականութիւնը այլեւս միայն արհեստագիտութիւն չէ․ անիկա կը դառնայ աշխարհաքաղաքական ուժ։

Կիսահաղորդիչներու հասանելիութիւնը, հաշուողական կարողութիւնը եւ բարձր արհեստագիտական ենթակառուցուածքները այսօր կապուած են նաեւ պետութիւններու ռազմավարական շահերուն հետ։ 

Հայաստանի մէջ NVIDIA-ի եւ ամերիկեան արհեստագիտական ընկերութիւններու ներգրաւուածութիւնը այս առումով ունի նաեւ քաղաքական նշանակութիւն։ 

Միջազգային մամուլի հաղորդումներուն մէջ նոյնիսկ նշուած է, որ Հրազդանի նախագիծը կապուած է Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ խաղաղութեան գործընթացի նկատմամբ ամերիկեան դիւանագիտական հետաքրքրութեան հետ։ Այս տեղեկութիւնները, սակայն, պէտք է դիտարկել որպէս միջազգային մամուլի հաղորդումներ եւ ո՛չ թէ որպէս ամբողջութեամբ հաստատուած պաշտօնական քաղաքականութիւն։

ՄԱՐՏԱՀՐԱՒԷՐՆԵՐԸ ԵՒ ԱՊԱԳԱՅԻ ՏԵՍԼԱԿԱՆԸ

Այս ամբողջ պատմութեան մէջ չափազանց կարեւոր է չտարուիլ միայն մեծ թիւերով։

70 հազար GPU-ն ինքնին նորարարութիւն չի ստեղծեր։ Միլիառաւոր տոլարներու ներդրումը ինքնին չի ստեղծեր հայկական արհեստական բանականութեան ընկերութիւններ, իսկ տուեալներու կեդրոնը ինքնին չի ստեղծեր գիտական դպրոց։

Անհրաժեշտ են կրթութիւն, գիտութիւն, միջազգային կապեր, ներդրումային միջավայր, մտաւոր սեփականութեան պաշտպանութիւն եւ երկարաժամկէտ պետական ռազմավարութիւն։ Պէտք է նաեւ լուծել ելեկտրականութեան, ջուրի, ցանցային կապի եւ ենթակառուցուածքներու կայունութեան հարցերը։

Ամենէն կարեւորը՝ պէտք է կանխել այն իրավիճակը, երբ Հայաստանը կը դառնայ ուրիշներու համար միայն հաշուողական հզօրութիւն տրամադրող տարածք։

Եթէ արհեստական բանականութեան գործարաններու կողքին զարգանան հայկական ընկերութիւններ, համալսարաններ, հետազօտական խումբեր եւ սեփական արտադրանքներ, Հայաստանը պիտի չըլլայ միայն հիւրընկալող երկիր, այլ պիտի դառնայ արհեստական բանականութիւն ստեղծող պետութիւն։

Հայաստանի մրցակցային առաւելութիւնը, թերեւս, երբեք պիտի չըլլայ ԱՄՆ-ի, Չինաստանի կամ Եւրոպայի հետ հաշուողական ծաւալով մրցիլը։ Փոխարէնը՝ անիկա կրնայ դառնալ փոքր, արագաշարժ եւ մասնագիտացած արհեստագիտական կեդրոն մը, ուր նոր գաղափարները աւելի արագ կը փորձարկուին, համալսարանները ուղղակի կապ կը հաստատեն ընկերութիւններու հետ, իսկ հայ մասնագէտները կը գործեն համաշխարհային շուկայի համար։

Այսօր Հայաստանի մէջ կը կառուցուին մեքենաներ, որոնք վայրկեաններու մէջ կը կատարեն հսկայական հաշուարկներ։

Այս հզօրութիւններով Հայաստանը կրնայ ստեղծել հայերէն լեզուի նոր գործիքներ, բժշկական եւ գիտական նոր ծրագիրներ, տեղական սկսնակ ձեռնարկութիւններ, կրթական համակարգեր, ինչպէս նաեւ արհեստական բանականութեան լուծումներ՝ գիւղատնտեսութեան, ելեկտրականութեան մարզի եւ արտադրութեան համար։

Այլեւս հարցը այն չէ, թէ՝ «Կրնա՞յ Հայաստանը դառնալ տարածաշրջանային Սիլիքոնի հովիտ»։

Այլ այն, թէ՝ «Ի՞նչ նոր, անփոխարինելի ու ինքնատիպ բան պիտի ստեղծէ Հայաստանը աշխարհի եւ նաեւ՝ հայութեան համար»։

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան