ԺԱՄԱՆԱԿԷՆ ԱՆԴԻՆ ՍԱՐՍԱՓ ԺԱՆՐԻ ԺԱՊԱՒԷՆ ՄԸ. «HÄXAN»

1922 թուականին նկարահանուած «Häxan» (Վհուկներ) ժապաւէնը, որու հեղինակն ու բեմադրիչն է Պենիամին Քրիսթենսէն, այսօրուան դիտողին համար կրնայ առաջին հայեացքով թուիլ հին, պարզ ու նոյնիսկ թեթեւ ազդեցիկ՝ նկատի ունենալով մեր օրերու բարձրորակ տեսողական ազդեցութիւնները, թուային էֆեքթները եւ գերիրապաշտ սարսափի լեզուն։ Սակայն, երբ աւելի խորունկ կերպով մօտենանք այս ստեղծագործութեան, կը բացայայտուի ճշմարտութիւն մը․ «Häxan»ի սարսափը ո՛չ թէ կը գտնուի իր թեքնիք միջոցներուն, այլ մարդկային ենթագիտակցութեան մութ խորքերուն մէջ։

Ժամանակակից սարսափի ժապաւէնները յաճախ կը հիմնուին յանկարծակի ձայներու, արագ մոնթաժի եւ տեսողական ցնցումներու վրայ՝ հանդիսատեսը անմիջապէս ահաբեկելու համար։ Սակայն «Häxan»ը կը գործէ լրիւ այլ հարթութեան մը մէջ։ Ան կը կառուցէ մթնոլորտ մը՝ դանդաղ, ծանր ու անհանգիստ ընթացքով, որպէսզի դիտողը ինքզինք գտնէ անորոշութեան, վախի եւ անբացատրելիի սահմանագծին վրայ։ Այստեղ սարսափը չի գոչեր, այլ կը շշնջէ։

Այս ժապաւէնը կը միախառնէ վաւերագրական եւ գեղարուեստական տարրեր՝ ներկայացնելով միջնադարեան վհուկներու հալածանքները եւ մարդկային անգիտակցութեան մութ երեսակները։ Այս իրականութեան եւ պատկերացուածի սահմանագիծին վրայ է, որ կը ծնին ամենաահաւոր պահերը։ Ժամանակակից թեքնոլոժին կրնայ ստեղծել հրէշներ, բայց «Häxan»ը կը բացայայտէ, որ ամենամեծ հրէշը մարդն է՝ իր վախերով, իր նախապաշարումներով եւ իր անողոք հաւատներով։

Ժապաւէնի պատկերները, թէեւ այսօրուան չափանիշներով պարզ, ունին խորհրդանշական եւ մղձաւանջային ուժ։ Սատանայական տեսարանները, կախարդական ծէսերը եւ խոշտանգման պատկերները կը ներգործեն ո՛չ թէ իրենց իրապաշտութեամբ, այլեւ՝ իրենց գաղափարական ծանրութեամբ։ Դիտողը չի վախնար անոր համար, որ կը տեսնէ իրական վտանգը, այլ որովհետեւ կը զգայ պատմական իրականութեան դաժանութիւնը։

Ահաւասիկ այստեղ է «Häxan»ի իրական սարսափը․ ան կը յիշեցնէ, որ մարդկութիւնը, նոյնիսկ այսօրուան յառաջադէմ թեքնոլոժիի դարաշրջանին մէջ, ամբողջովին չէ ձերբազատուած իր մութ բնազդներէն։ Ժամանակակից աշխարհը կրնայ ունենալ արհեստական բանականութիւն, բարձր լուծաչափով պատկերներ եւ անսահման հնարաւորութիւններ, բայց վախը՝ իր արմատական ձեւով, մնացած է նոյնը։

Առանձնայատուկ տեղ ունի նաեւ ժապաւէնի վերաբերմունքը կնոջ հանդէպ։ Վհուկներու կերպարը ո՛չ միայն սարսափի աղբիւր է, այլեւ՝ հասարակութեան կողմէ ճնշուած, չհասկցուած եւ դատապարտուած անհատի խորհրդանիշ։ Այս իմաստով «Häxan»ը կը դառնայ ո՛չ միայն սարսափ ժանրի ժապաւէն մը, այլեւ՝ ընկերային քննադատութիւն մը։ Ժամանակակից աշխարհը, որքան ալ յառաջացած ըլլայ թեքնոլոժիով, տակաւին կը բախի նման հարցերու՝ վախը «այլ»ին նկատմամբ, անհանդուրժողականութիւնը, «տարբերի» մերժումը եւ այլն։

Եթէ համեմատենք այս ժապաւէնը մեր օրերու արտադրութիւններուն հետ, կը տեսնենք հետաքրքրական հակադրութիւն մը․ այսօր մենք ունինք անսահման տեսողական հնարաւորութիւններ, բայց երբեմն կը կորսնցնենք խորութիւնը։ «Häxan»ը, հակառակ իր սահմանափակ միջոցներուն, կը յաջողի ստեղծել այնպիսի մթնոլորտ մը, որ կը մնար դիտողի մէջ երկար ժամանակ։ Ան կը գործէ ո՛չ թէ աչքերուն, այլ՝ ենթագիտակցութեան վրայ։

Աւելի խոր իմաստով, այս ժապաւէնը կը բացայայտէ կարեւոր ճշմարտութիւն մը․ թեքնոլոժին չի փոխեր մարդկային վախերու էութիւնը։ Մենք կրնանք փոխել անոնց արտայայտութեան ձեւը՝ աւելի իրական պատկերներով, աւելի ուժեղ ձայներով, բայց արմատը կը մնայ նոյնը։ Վախը՝ անյայտէն, վերահսկողութեան կորուստէն, հասարակութեան դատապարտումէն՝ այս բոլորը արդէն գոյութիւն ունէին «Häxan»ի ժամանակ եւ կը շարունակեն գոյութիւն ունենալ նաեւ այսօր։

Երբ կը դիտենք «Häxan»ը, չենք դիտեր միայն անցեալի ժապաւէն մը։ Մենք կը մտնենք երկխօսութեան մը մէջ ժամանակին հետ։ Ժապաւէնը կը դառնայ կամուրջ մը՝ անցեալէն մինչեւ ներկայ։ Ան կը ստիպէ մեզ հասկնալ, թէ մեր ժամանակակից աշխարհը, իր ամբողջ թեքնոլոժիք փայլով հանդերձ, տակաւին կը կրէ նոյն ստուերները, որոնք կը հետապնդէին միջնադարեան մարդը։

«Häxan»ը ո՛չ թէ հին ժապաւէն մըն է, այլ հայելի մը, որուն մէջ իսկապէս կը տեսնենք մարդկային հոգիին անփոփոխ ստուերը։ Եւ թերեւս անոր սարսափը աւելի խոր է, քան որեւէ ժամանակակից ժապաւէն, որովհետեւ ան մեզ չի փորձեր միայն վախցնել, մեզ կը ստիպէ մտածել։

Այս իմաստով, կարելի է համարձակօրէն պնդել, թէ «Häxan»ը, հակառակ իր հնութեան, շատ աւելի խոր եւ մնայուն սարսափ կը փոխանցէ, քան ժամանակակից բազմաթիւ ժապաւէններ։ Ան չի մրցիր թեքնոլոժիի հետ․ ան կը գերազանցէ զայն՝ հասնելով մարդկային հոգիի այն խորութիւններուն մէջ, ուր ո՛չ մէկ թուային էֆեքթ կրնայ հասնիլ։

Երբ լոյսերը կը մարեն եւ ժապաւէնը կ՚աւարտի, «Häxan»ը չի լքեր դիտողը։ Ան կը մնայ՝ որպէս անհանգիստ հարցում․ արդեօք իսկապէս յառաջացա՞ծ ենք, թէ միայն փոխած ենք մեր վախերուն ձեւը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ