ԱՐԵԳԱԿՆԱՅԻՆ ԺԱՄԱՑՈՅՑՆԵՐԸ՝ ՀԱՅՈՑ ՄԷՋ. ՎԵՐԱԳՏՆԵՆՔ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՄԵՐ ԲՆԱԿԱՆ ՉԱՓԸ

Մարդկութեան պատմութեան ընթացքին ժամանակը չափելու ձգտումը եւ անհրաժեշտութիւնը միշտ գտնուած է գիտութեան եւ արուեստի խաչմերուկին վրայ։ Սակայն, կան քիչ մշակոյթներ, որոնց մէջ տիեզերական այս կշռոյթն այնքան սերտօրէն միահիւսուած ըլլայ քարեղէն ճարտարապետութեան, որքան հայոց մէջ։ 

Հայկական միջնադարեան վանքերու եւ եկեղեցիներու պատերուն վրայ փորագրուած արեւային ժամացոյցները մեր մշակոյթի ամենախորհրդաւոր եւ գրաւիչ դրուագներէն են․ անոնք կեանքի, աստղագիտական գիտելիքներու եւ քարագործ վարպետութեան իւրայատուկ համադրութիւն մըն են։

Այս կապը այնքան խոր արմատներ ունէր, որ հայերէնին մէջ «եկեղեցի» եւ «ժամ» բառերը սկսան գործածուիլ նոյն սրբավայրը նշանակելու համար։ Քանի որ հոգեւոր արարողութիւններուն՝ մասնաւորաբար ժամերգութիւններուն, ճիշդ պահը որոշելը կարեւոր էր, եկեղեցին կոչուեցաւ նաեւ «ժամ»։ 

Տաճարը վերածուած էր իւրայատուկ կենդանի օրացոյցի մը, որուն ստուերներն ու արեւու լոյսը կ՚օգնէին համայնքին հետեւելու՝ օրուան ընթացքին եւ հոգեւոր կեանքի շարժոյթին։

21-րդ դարու թուային, արագընթաց աշխարհին մէջ, ուր մեր առօրեան կը կառավարուի վայրկեանները հաշուող սարքերով եւ անդադար ծանուցումներով, հայկական արեւային ժամացոյցները մեզ կ՚առաջարկեն ժամանակը դիտելու բոլորովին տարբեր անկիւնէ մը։ Անոնք մեզ կը մղեն խորհելու «դանդաղ ժամանակի» գաղափարին մասին՝ ժամանակը ո՛չ միայն հաշուելու, այլեւ զգալու, ապրելու եւ անոր ընթացքին մէջ ներկայ ըլլալու անհրաժեշտութեան շուրջ։

ՍՏՈՒԵՐԻ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆԸ

Հայկական լեռնաշխարհին մէջ արեւու շարժումով ժամանակը որոշելու մշակոյթը հազարամեակներու պատմութիւն ունի։ Հնագոյն ժամանակներէն մեզի հասած շրջանակաձեւ քարաշար կառոյցներն ու ուրարտական շրջանի կոթողները կը պահպանեն արեւի պաշտամունքին եւ օրացուցային հաշուարկներուն առընչուող հետքեր։ Հելլէնական շրջանին պատկանող եւ Գառնիի տաճարին մօտ յայտնաբերուած ժամացոյցի բեկորն ալ կը յիշեցնէ ժամանակը չափելու այս հին աւանդութեան մասին։

Սակայն, հայկական արեւային ժամացոյցներուն տարածումը սերտօրէն կապուած է քրիստոնէութեան ընդունումէն եւ հայոց գիրերու ստեղծումէն ետք զարգացած եկեղեցական մշակոյթին, որ իր ծաղկունքին հասաւ միջնադարուն։ Եկեղեցական արարողակարգը, մասնաւորաբար ժամերգութիւնները, կը պահանջէր օրուան որոշ պահերու ճշգրիտ ճանաչում եւ հետեւողական բաժանում։ Կը հասկնանք, որ այս անհրաժեշտութիւնը նպաստած է եկեղեցիներու պատերուն վրայ փորագրուող ուղղահայեաց արեւային ժամացոյցներու տարածման։

Հայկական տոմարի պատմութեան մէջ կարեւոր տեղ ունի Արտաշէս Ա․-ի օրով կատարուած տոմարական բարեփոխումը։ Հայկական մեծ համայնագիտարանի համաձայն՝ հայկական տոմարի առաջին բարեփոխումը տեղի ունեցած է Արտաշէս Ա․-ի գահակալութեան տարիներուն՝ նախքան Քրիստոս 189-160 թուականներուն։ Նոյն աղբիւրը կը նշէ, որ հաւանաբար այդ ժամանակ սահմանուած են նաեւ օրուան ժամերուն հին հայկական անունները։ Այս ենթադրութիւնը, սակայն, պէտք չէ ներկայացնել իբրեւ անվիճելի պատմական փաստ․ որոշ գիտնականներ կը վիճարկեն այս մէկը։

ՏԱՌԵՐԸ՝ ԹԻՒԵՐՈՒՆ ՓՈԽԱՐԷՆ

Հայկական արեւային ժամացոյցները հիմնականին մէջ ուղղահայեաց տեսակի են։ Անոնք սովորաբար կը տեղադրուէին տաճարներու հարաւային պատերուն վրայ, որպէսզի արեւու ճառագայթները կարելի եղածին չափ երկար ժամանակ լուսաւորէին զանոնք։

Այս ժամացոյցներուն կառուցուածքը ունի քանի մը ուշագրաւ առանձնայատկութիւն։

Ժամացոյցներուն մեծ մասին ժամատախտակը ունի կիսաշրջանակի կամ հովահարի տեսք։ Անոր վրայ փորագրուած գիծերը կը բաժնեն ժամերը եւ կը ծառայեն ժամանակը որոշելու համար։ Կան նաեւ այլ ձեւով եւ թիւով բաժանումներով ժամատախտակներ։

Ժամատախտակին համապատասխան կէտին կը տեղադրուէր մետաղեայ կամ քարէ ձող մը։ Անոր ձգած ստուերը կը շարժէր ժամատախտակին վրայ եւ կը մատնանշէր օրուան պահը։ Այս ձողը, որ գիտական լեզուով կը կոչուի կնոմոն (արեւաժամու սլաք, ստուերաչափ, արեւացոյց) արեւային ժամացոյցին հիմնական գործող տարրն է։

ՀԱՅՈՑ ԱՅԲՈՒԲԵՆԻՆ ԳՈՐԾԱԾՈՒԹԻՒՆԸ

Հայկական արեւային ժամացոյցներուն առանձնայատկութիւններէն մէկը ժամերը հայոց այբուբենի տառերով նշելու սովորութիւնն է։ Որոշ ժամատախտակներու վրայ ժամերը կը նշուէին հայերէն տառերով, որոնք թուային արժէք ունէին։ Խորհրդաւոր է այն, որ ժամանակը չափելու գործիքը կը դառնար նաեւ հայոց գիրերու ներկայութիւնը քարեղէն ճարտարապետութեան մէջ արտայայտող խորհրդանիշ մը։

Միջնադարեան արեւային ժամացոյցներու կարեւոր առանձնայատկութիւններէն մէկը ժամանակը բնութեան բնական ընթացքին հետ կապելն էր։ Արեւային ժամացոյցը կը գործէ արեւու դիրքին եւ ստուերին հիման վրայ, իսկ արեւածագէն մինչեւ արեւամուտ ժամանակահատուածը տարուան եղանակներուն համեմատ կը փոխուի։

Ժամանակի հին համակարգերուն մէջ ցերեկը եւ գիշերը յաճախ կը բաժնուէին տասներկուքական ժամերու։ Այս բաժանումի պարագային, ժամերուն տեւողութիւնը հաստատուն չէր։ Ամրան, երբ ցերեկը երկար է, ցերեկային մէկ ժամը կրնար տեւել մօտաւորապէս 75 արդի վայրկեան, իսկ ձմրան, երբ ցերեկը կարճ է՝ մօտաւորապէս 45 վայրկեան։ Այս թիւերը պայմանական օրինակներ են. իրական տեւողութիւնը կախեալ էր տարուան եղանակէն եւ աշխարհագրական դիրքէն։

Այս համակարգը ժամանակը կը կապէր բնութեան կշռոյթին։ Ցերեկը կը բաժնուէր տասներկու մասերու, ինչպէս նաեւ գիշերը՝ առանց պարտադիր կերպով հետեւելու մերօրեայ ժամացոյցներուն՝ հաստատուն վաթսուն վայրկեաննոց ժամերուն։

Արեւային ժամացոյցը, հետեւաբար, միայն ժամանակը չափելու միջոց մը չէր։ Ան մարդուն կեանքը կը ներդաշնակէր բնութեան ընթացքին հետ՝ լոյսի տարածումէն մինչեւ ստուերներուն երկարիլը եւ արեւամուտը։

ՀԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

Հայոց հին տոմարին մէջ օրուան ժամերը ունէին իրենց առանձին անունները, որոնք կը կոչուին ժամանուններ։ Հայերը ցերեկուան եւ գիշերուան ժամերուն տուած էին անուններ, որոնք կ՚արտացոլէին լոյսի, մթութեան եւ բնութեան փոփոխութիւններուն հանդէպ իրենց դիտողականութիւնը։

Ցերեկային ժամեր

1. Այգ
2. Ցայգ
3. Զայրացեալ (կամ՝ Զօրացեալ)
4. Ճառագայթեալ
5. Շառաւիղեալ
6. Երկրատես
7. Շանթակող
8. Հրակաթ
9. Հուրփայլեալ
10. Թաղանթեալ
11. Արագոտ
12. Արփող

Գիշերային ժամեր

1. Խաւարակ
2. Աղջամուղջ
3. Մթացեալ
4. Շաղաւոտ
5. Կամաւոտ
6. Բաւական
7. Խոթափեալ
8. Գիզակ (կամ՝ Գիջակ)
9. Լուսակն (կամ՝ Լուսագայն)
10. Առաւօտ
11. Լուսափայլ
12. Փայլածու

Այս ցանկը կը ցուցադրէ հայերէն լեզուին պատկերաւորութիւնը եւ ժամանակը բնութեան փոփոխութիւններուն միջոցով ընկալելու կարողութիւնը։ «Այգ», «Աղջամուղջ», «Առաւօտ», «Լուսափայլ» եւ այլ անուանումներ մինչեւ այսօր ալ ընթերցողին կը յիշեցնեն լոյսի ու մթութեան անցումները։

Ժամանուններուն ուղղագրական եւ բառային տարբերակները կրնան տարբեր աղբիւրներու մէջ փոքր-ինչ տարբեր ըլլալ։ Օրինակ՝ որոշ ցանկերու մէջ կը հանդիպին «Հուրաթափեալ», «Լուսաճեմ», «Հաւաթափեալ» եւ այլ ձեւեր։

ԺԱՄՀԱՐԸ ԻՆՉՊԷ՛Ս ԿԸ ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒԷՐ
ԱՄՊԱՄԱԾ ԵՂԱՆԱԿԻՆ ԿԱՄ ԳԻՇԵՐԸ

Արեւային ժամացոյցներուն ամենամեծ սահմանափակումը արեւու լոյսէն կախեալ ըլլալն էր։ Ամպամած օրերուն, անձրեւին կամ գիշերուան ընթացքին անոնք չէին կրնար ուղղակիօրէն ցուցադրել ժամանակը։ Սակայն, վանքերու մէջ ժամերգութիւններուն կանոնաւոր ընթացքը պահպանելու համար ժամանակը որոշելու այլ միջոցներ եւ դիտարկումներ ալ գոյութիւն ունէին. օրինակ՝ ջրային եւ աւազի ժամացոյցներ։ Ջրային ժամացոյցներ կը գործէին անօթէ մը ջուրի աստիճանական հոսքին հետեւելով։ Աւազի ժամացոյցներուն մէջ ալ աւազը կը հոսի մէկ բաժինէն միւսը՝ որոշ ժամանակամիջոց մը չափելու համար։ Այս գործիքները հնարաւորութիւն կու տային ժամանակի որոշ հատուածներ չափելու՝ առանց արեւու լոյսին։

Մոմերու չափաբաժանումն ալ ընդունուած եղած է։ Գիշերային ժամերգութիւններու ընթացքին կրնային գործածուիլ որոշ նշումներ ունեցող մոմեր։ Մոմին որոշակի հատուածին այրիլը կրնար ծառայել իբրեւ ժամանակի անցքը գնահատելու միջոց։ Այս եղանակը, սակայն, ճշգրիտ ժամացոյցի մը համարժէք չէր, որովհետեւ մոմի այրման արագութիւնը կրնար փոխուիլ։

Աստղագիտական դիտարկումներն ալ իրենց տեղը ունէին։ Գիշերային ժամերու ընթացքին երկնային մարմիններուն դիրքը եւ աստղերուն շարժումը եւս կրնային օգնել ժամանակը գնահատելու։ Երկնքին պարբերական դիտարկումով՝ վանականները կրնային կողմնորոշուիլ աստղերու եւ համաստեղութիւններու դիրքին համաձայն։ Մեծ Արջի համաստեղութեան եւ Բեւեռային աստղին շրջակայ երկնային պատկերներուն դիտարկումը կրնար օգտակար ըլլալ գիշերուան ընթացքը գնահատելու համար։

Այս միջոցներու գործածութիւնը կախեալ էր ժամանակաշրջանէն, վանքին հնարաւորութիւններէն եւ տեղական աւանդութիւններէն։ Անոնց մասին խօսիլը կը յիշեցնէ, որ ժամանակի չափումը միջնադարեան վանական կեանքին մէջ ունէր թէ՛ գործնական, թէ՛ հոգեւոր նշանակութիւն։

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԳՈՀԱՐՆԵՐԸ

Հայաստանի մէջ պահպանուած են բազմաթիւ արեւային ժամացոյցներ, որոնք իրենց ձեւով, փորագրութիւններով եւ տեղադրութեամբ կը վկայեն ժամանակի չափման արուեստին ու հայկական միջնադարեան ճարտարապետութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող սերտ կապին մասին։ Անոնցմէ ոմանք կը տարբերին իրենց գեղարուեստական եւ պատմական արժէքով։

ԶՈՒԱՐԹՆՈՑԻ ՏԱՃԱՐԻ ԺԱՄԱՑՈՅՑԸ՝ 7-ՐԴ ԴԱՐ

Զուարթնոցի տաճարի արեւային ժամացոյցը հայկական արեւային ժամացոյցներու ամենէն ծանօթ օրինակներէն մէկն է։ Զայն կը յիշատակուի իբրեւ վաղ միջնադարեան Հայաստանի մէջ ժամանակը չափելու մշակոյթին կարեւոր վկայութիւն։

Անոր զարդարանքներուն վերագրուած են նաեւ խաղողի ողկոյզներու եւ նռան պատկերներ։ Այս մանրամասնութիւնները ժամացոյցը կը ներկայացնեն ո՛չ միայն իբրեւ ժամանակի չափման միջոց, այլեւ իբրեւ գեղարուեստական ու հոգեւոր բովանդակութիւն ունեցող ստեղծագործութիւն։

ԴՍԵՂԻ ԲԱՐՁՐԱՔԱՇ ՍՈՒՐԲ ԳՐԻԳՈՐ ՎԱՆՔԸ՝ 13-ՐԴ ԴԱՐ

Դսեղի Բարձրաքաշ Սուրբ Գրիգոր վանքի արեւային ժամացոյցը կը յիշուի իբրեւ ուշագրաւ նմոյշ մը։ Անոր վերագրուող առանձնայատկութիւններէն մէկը ժամերու ճառագայթներուն միջեւ քանդակուած մարդկային դիմագիծերն են, որոնք մեկնաբանուած են իբրեւ օրուան զանազան պահերու խորհրդանշական ներկայացում։

Այսպիսի զարդաքանդակները կը ցուցադրեն, թէ ինչպէս գործնական նշանակութիւն ունեցող առարկայ մը կրնար դառնալ նաեւ քարագործ վարպետի երեւակայութեան եւ գեղարուեստական մտածողութեան արտայայտութիւնը։

ՏԱԹԵՒԻ ՎԱՆՔՆ ՈՒ ԳՈՇԱՎԱՆՔԸ

Տաթեւի վանքը եւ Գոշավանքը միջնադարեան Հայաստանի հոգեւոր ու մտաւոր կեանքի կարեւոր կեդրոններէն էին։ Այսպիսի վանքերու մէջ ժամանակը չափելու գործիքները բնականաբար կապ ունէին եկեղեցական արարողութիւններու, տոմարագիտական հաշուարկներու եւ երկնային մարմիններու դիտարկումներու հետ։

Տաթեւի գիտական աւանդութիւնը կապուած է նաեւ միջնադարեան մտածողներու՝ ինչպէս Յովհան Որոտնեցիի, գործունէութեան հետ, իսկ Գոշավանքը՝ Մխիթար Գօշի անունին։

Հայաստանի շրջաններուն մէջ պահպանուած ժամացոյցներու շարքին կը յիշուին նաեւ Հաղարծինի, Հաղբատի, Մակարավանքի եւ այլ վանական համալիրներու օրինակները։ Ժամացոյցներ փորագրուած են նաեւ խաչքարերու վրայ՝ ընդլայնելով անոնց ներկայութիւնը հայկական քարեղէն մշակոյթին մէջ։

Միջնադարեան քրիստոնէական մտածողութեան մէջ լոյսը ունէր խոր հոգեւոր նշանակութիւն, իսկ արեւը կրնար ընկալւիլ իբրեւ Քրիստոսի եւ աստուածային լոյսի խորհրդանիշը։

Քարին վրայ լոյսին ու ստուերին խաղը կը յիշեցնէր մարդու կեանքի անցողիկութիւնը, տիեզերական կարգուկանոնը եւ աղօթքի պահը չկորսնցնելու կարեւորութիւնը։ Ժամացոյցը միաժամանակ կը կատարէր գործնական պարտականութիւն մը եւ կը փոխանցէր խորհրդանշական պատգամ մը. ժամանակը կը շարժի, լոյսը կը փոխուի, իսկ մարդը պէտք է գիտակցի իր ապրած պահուն արժէքը։

Այս իմաստով, արեւային ժամացոյցը կարելի է նկատել կապ մը երկնքին ու երկրին, բնութեան ու մարդկային կեանքին, գիտութեան ու հաւատքին միջեւ։ Անոր ստուերը կը չափէր ժամանակը, բայց նոյն ատեն կը յիշեցնէր, որ ժամանակը միայն հաշուելու համար չէ. զայն պէտք է նաեւ ապրիլ ու իմաստաւորել։

Հայկական արեւային ժամացոյցները միջնադարեան քարագործ վարպետներու, ճարտարապետներու եւ ժամանակի չափման սկզբունքները գիտցող մարդոց աշխատանքի արդիւնքն են։ 

Այսօր, երբ կը նայինք վանքերու ու եկեղեցիներու պատերուն վրայ պահպանուած հին ժամացոյցներուն, անոնց մէջ միայն ժամանակը հասկնալու եւ չափելու մարդուն յարատեւ ձգտումը չէ, որ կը տեսնենք։ Հայկական քարերուն վրայ փորագրուած տառերը, ճառագայթները եւ ստուերներուն համար նախատեսուած գիծերը կը պատմեն այն աշխարհի մասին, ուր ժամանակը կ՚ընթանար արեւուն հետ, իսկ ճարտարապետութիւնը կը փորձէր զայն պահել իր քարեղէն յիշողութեան մէջ։

Արեւային ժամացոյցները կը շարունակեն մնալ հայկական մշակութային ժառանգութեան այն նմոյշներէն, որոնց մէջ գիտական դիտարկումը, հոգեւոր պատկերացումը եւ գեղարուեստական վարպետութիւնը կը հանդիպին իրարու։ Անոնք մեզի կը յիշեցնեն, որ նոյնիսկ անցողիկ ստուերը կրնայ հետք մը ձգել քարին վրայ, իսկ այդ հետքը՝ դարեր ետք, կրնայ շարունակել պատմել ժամանակի եւ մարդու մասին։ 

Արդի մարդը ժամանակը կը սեպէ անջատուած միաւոր մը, որուն պէտք է «հասնիլ» կամ զայն «խնայել»։ Մինչդեռ հայկական վանքերու պատերուն վրայ փորագրուած ժամացոյցները ցոյց կու տան, որ միջնադարեան մտածողութիւնը ժամանակը չէր փակեր կաղապարներու մէջ։ Ցերեկուան ժամերու «ճկունութիւնը» (ամրան երկար, ձմրան կարճ) ապացոյց մըն է, որ ժամանակը կ՚ապրէր բնութեան, արեւուն եւ մարդկային կենսառիթմին հետ համահունչ։ 

Արդի հասարակութիւնը կը տառապի ժամանակի տագնապէն։ Անցեալին հայը, նայելով վանքի հարաւային պատին, ժամանակը կը չափէր ո՛չ թէ շտապելու, այլ կանգ առնելու եւ աղօթելու համար։ 

Կար ժամանակ, որ ժամացոյցը մարդը չէր ստրկացներ, այլ զայն կը հրաւիրէր ներդաշնակուելու տիեզերական կարգին հետ։

Ուստի, այսօր որքա՜ն կարեւոր է կրկին վերադառնալ այդ հնամենի իմաստութեան ու վերագտնել մեր ներքին կենսաչափը՝ քարերուն վրայ ճառագայթող այս լուռ ժամանակի միջոցով։ 

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան