ԱՂԵՔՍԱՆԴՐ ԾԱՏՈՒՐԵԱՆ (1865 - 1917)

 

Աղեքսանդր Ծատուրեան, հայ բանաստեղծ եւ թարգմանիչ: Ծնած է 28 ապրիլ 1865 թուականին, Զաքաթալա, Ռուսիոյ կայսրութիւն:

Երեք տարեկանին կորսնցուցած է հայրը եւ մնացած է մօր հետ: Ունեցած է ծանր մանկութիւն մը՝ չքաւորութեան մէջ ապրելով: «Իր թշուառ մանկութեան անդրադառնալով՝ Ծատուրեան յետագային պիտի գրէր.- «Մօրս հետ ապրում էինք քաղաքի յետ ընկած, ամենախուլ փողոցներից մէկում, մի կիսախարխուլ տնակում։ Շաբաթը մի անգամ միայն կրակի երես էինք տեսնում։ Ման էի գալիս ոտաբոպիկ։

Տաք կերակուր՝ միայն կիրակի օրերն էինք ուտում։ Միակ լուսաւոր շերտը իմ մանկութեան կեանքում՝ մօրս անօրինակ, բուռն սէրն էր դէպի ինձ։ Մայրս կար ու լուացք անելով էր ինձ պահում եւ, ինքը անգրագէտ լինելով, զարմանալի բնազդով ջերմ փափաքում էր, որ ես անպատճառ ուսում ստանամ»։ Ահա նման պայմաններու մէջ Ծատուրեան իր նախնական կրթութիւնը ստացաւ ծննդավայրի հայկական վարժարանին մէջ՝ աշակերտելով Արշակ Ագապեանին։ Նախակրթարանը դեռ չէր աւարտած, երբ մահացաւ նաեւ հիւծած մայրը եւ Աղեքսանդր մնաց լրիւ անօգնական։ Իր ուսուցիչին՝ Ա. Ագապեանի օժանդակութեամբ կրցաւ հետեւիլ տեղւոյն Քաղաքային երեքամեայ ուսումնարանին, որմէ շրջանաւարտ եղաւ 1881-ին եւ մեկնեցաւ Թիֆլիզ՝ Ներսիսեան վարժարանի մէջ ուսումը շարունակելու յոյսով» («Ազատ Օր», 27 ապրիլ 2018):

Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի դպրոցէն ներս: Աշակերտած է Արշակ Ագապեանի:

1881-ին աւարտած է ծննդավայրի քաղաքային երեքդասեան ուսումնարանը: Նոյն տարուան աշնան Թիֆլիզ անցած է՝ Ներսիսեան դպրոց ընդունուելու երազանքով, որ սակայն չէ իրականացած:

1883-ին յաջողած է ընդունուիլ Միքայէլեան արհեստից վարժարանը, ուր սակայն, երկար չէ կրցած մնալ: Այդ միջոցին, մինչեւ արհեստանոց ընդունուիլը, բանուորութիւն ըրած է:

Փորձած է ընդունուիլ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի ճեմարան, 1885-ին, սակայն չէ յաջողած: Ան վերադարձած է Թիֆլիզ եւ աշխատակցած է «Աղբիւր»ին:

1887-ին ստանձնած է Նիժնի Նովկորըտի վաճառականի մը զաւակին ուսուցչութիւնը եւ նոյն ընտանիքին հետ փոխադրուած է Մոսկուա, ուր նաեւ զբաղած է ուսուցչութեամբ՝ մեծահարուստ ընտանիքներու զաւակներուն: Ուսուցչութեամբ զբաղած է մինչեւ 1902 թուականը:

1888 թուականէն եղած է Մակար Բարխուտարեանի հրատարակած «Հանդէս գրական եւ պատմական»ի գլխաւոր աշխատակիցը, իսկ Բարխուտարեանի բացակայութեամբ՝ նաեւ հրատարակիչը: Ծատուրեան միաժամանակ աշխատակցած է «Մուրճ»ին:

Աղեքսանդր Ծատուրեան հայ պարբերականներու մէջ հանդէս եկած է հետեւեալ ծածկանուններով. Սնար, Ալաքեան, Արծիւեան, Շիտակեան:

1902 թուականին Մոսկուայի գրական-գեղարուեստական խմբակի անդամ դարձած է եւ մշակութային գործունէութիւն ծաւալած է:

Ստեղծագործական կեանք 

1891 թուականին Ծատուրեանի բանաստեղծութիւններուն առաջին հատորը լոյս տեսած է, Մոսկուա: 1898 թուականին՝ երկրորդը: 

1901-ին հրատարակած է երգիծական բանաստեղծութիւններու ժողովածու մը՝ «Գրչի հնարքներ» անունով, Վ. Սուրէնեանցի նկարչական ձեւաւորումով:

Աղեքսանդր Ծատուրեանը կատարած է նաեւ թարգմանութիւններ ռուսերէնէ՝ բազմաթիւ հեղինակներէ: Օրինակ, 1905-ին թարգմանած ու հրատարակած է «Ռուս բանաստեղծներ» ժողովածուի առաջին հատորը (Ա. Պուշկին, Մ. Լերմոնտով), իսկ 1906-ին՝ երկրորդ հատորը (Ա. Նեկրասով, Ա. Կոլցով, Ի. Նիկիտին, Ա. Պլեչէեւ): 

Ծատուրեանի ստեղծագործութիւններն ալ ռուսերէնի թարգմանած են Կոստանդին Բալմոնտը, Պորիս Սադովսկին, Վ. Պրիւսովը, Ե. Պոլոնսկին, Եուրի Վեսելովսկին:

Ծատուրեանի ստեղծագործութիւններով Ա. Սպանդիարեանը («Այ վարդ», «Մի լար, բլբուլ»), Ա. Տէր Ղեւոնդեանը («Արի ընկեր», «Սերմնացան») եւ Ե. Պաղտասարեանը («Սիրուն գարուն», «Վերջին անգամ») երգեր գրած են: 

Ծատուրեանը Եուրի Վեսելովսքիի եւ Մինաս Պէրպէրեանի կազմած «Армянские беллетристы» (1893) ժողովածուի նիւթերուն ընտրութեան եւ թարգմանութեան գործին մէջ մասնակցութիւն ունեցած է։ Եուրի Վեսելովսքիի հետ ռուսերէնի թարգմանած է Գաբրիէլ Սունդուկեանի «Պէպօ»ն։

Մահացած է 1917 թուականի մարտի 31-ին, Թիֆլիզ եւ թաղուած է Խոջիվանքի գերեզմանատունը:

Այժմ ներկայացնենք Աղեքսանդր Ծատուրեանի բանաստեղծութիւններէն փունջ մը.

 

ԱՂՔԱՏԻ ԵՐԳԸ ՄԱՀԻՑ ԱՌԱՋ

Է՛հ, սեւ կարիք, ծնածըս օրից

Կեանքիս ընկեր անբաժան.

Ես չըպրծայ քո չար ձեռից

Ինձ տանո՜ւմ ես գերեզման…

 

Աչք բաց արի ու քեզ տեսայ,

Գըլխիս կանգնած, դահճի պէս.

Լալ ու տանջուել քեզնից ուսայ,

Հաց չըկերայ առանց քեզ։

 

Օրօցքիս մօտ մայրըս նըստած

Երբ օրօր էր ինձ ասում,

Օրօրներում խուլ ու ճընշուած,

Քո ձայնն էի ես լըսում…

 

Ես կեանք մտայ… Դու ե՛ւ կեանքում…

Ինձ չըտուիր քուն, դադար,

Կեանքըս անցաւ օտար շէմքում,

Կեանքըս ընկաւ սարէ-սար…

 

Գիշեր ցերեկ աչքիս առաջ,

Կեանքիս ղեկը քո ձեռին.

Ես չըտեսայ կեանքի կանաչ,

Պայծառ արեւ, լոյս երկրին։

 

Գետին ընկած հիւանդ օրիս,

Ոչ ոք ցաւիս չարաւ դեղ.

Քար ստացայ հաց խընդրելիս,

Թուք ու լեղի ջըրի տեղ…

 

Եւ ապրեցի, աչքից ընկած,

Քո ճանկերում գերի քեզ.

Կեանքըս մաշուե՜ց, հատա՜ւ, գընա՜ց…

Կեանքըս հալուեց, մոմի պէս…

 

է՛հ, սե՛ւ կարիք, ծընածս օրից

Կեանքիս ընկեր անբաժան.

Ես չըպրծայ քո չար ձեռից

Դե՛հ, շուտ, տա՛ր ինձ գերեզման…

 

ԱՂՕԹՔ

Ամէն անգամ, երբ լսում եմ

Ես թշուառի սուգ ու լաց.

Քեզ ծնկաչոք աղօթում եմ,

Ո՛վ դու մեր հայր, մեր աստուած։

  

Աղօթում եմ ես ջերմագին,

Աղօթում եւ արտասւում…

Իմ աղօթքով ես աշխարհին

Քեզնից սէր եմ աղերսում,

 

Սէ՛ր մեծազօր, սէ՛ր յաղթական,

Ոխ, չարութիւն խորտակող.

Սէ՛ր փոխադարձ, եղբայրական,

Մարդկանց ամուր շաղկապող։

 

Սէ՛ր եմ խնդրում, ո՛վ արարիչ,

Քար սրտերը հալեցնող…

Սէ՛ր փրկարար, սէ՛ր սփոփիչ,

Հէգ թշուառին կեանք տուող…

1889, 13 օգոստոսի

 

ԱՆՔՈՒՆ ԳԻՇԵՐ

Խորին գիշեր է։ Բուռն տենչանքով

Ես քուն եմ խնդրում, քուն չկայ աչքիս.

Բարձըս թրջում եմ աղի՜ արցունքով,

Այնքա՜ն յուզուած է ցաւատանջ հոգիս։

 

Եւ շուրջս տիրած թանձր խաւարում

Ծանր խոկումներ, դառն զգացումներ

Ճնշում են հոգիս, միտքս պաշարում,

Եւ հանդէս բերում ահեղ տեսիլներ։

 

Տեսնում եմ արիւն, դժոխքի տանջանք

Ոտնակոխ եղած հայրենի երկրում.

Ապիկա՜ր բողոք, անյո՜յս աղերսանք,

Արնաներկ տապար դահիճի ձեռում…

 

Եւ սիրտ մորմոքող լաց, կոծ, աղաղակ

Արիւն ու հրդեհ, անգութ աւերած

Բռնել է ե՛ւ գիւղ, ե՛ւ շէն. ե՛ւ քաղաք.

Եւ լուռ՝ երկնքից նայում է աստուած…

 

Եւ դու վիզ ճըկած, յուսահատ դէմքով,

Իմ անճա՛ր եղբայր անճա՛ր մօր զաւակ.

Դու խաչ ես հանւում չարախինդ երգով,

Օ՜, արեւելքի ծաղրուած նահատա՛կ։

 

Ա՜հ, սեւ տեսիլներ… ողբո՛ւմ եմ անզօր,

Եւ ջերմ կարօտում վառ լուսաբացին.

Շո՛ւտ ծագիր, արփի, հասի՛ր, պայծառ օր,

Գուցէ, դուք վերջ տաք իմ սուգ ու լացին…

 

Մի՛ լար, բլբո՛ւլ

Մի՛ լար, բլբո՛ւլ, քեզ մի՛ տանջիր,

Որ փոթորիկն անիրաւ

Վարդըդ սիրուն, վարդըդ կարմիր

Թփից պոկե՜ց ու տարա՜ւ…

 

Կ՚անցնեն օրեր… Կըգայ կրկին

Մի նո՛ր գարուն վարդաբեր․

Եւ մոռացած քո վիշտը հին,

Նորից կ՚երգես վարդին սէր։

 

Բայց վա՜յ կեանքի այն խեղճ երգչին,

Որ վաղաժամ որբացած,

Իւր սիրելի, խօսուն վարդին

Ցուրտ հողին է նա յանձնած…

 

Երգչի համար գարուն չի՛ գայ,

Ո՛չ նա նոր վարդ կը սիրէ․

Նա պէտք է լայ, պէտք է սըգայ,

Մինչ յաւիտեան կը լռէ…

 

Տո՛ւր ձեռքըդ, ընկե՛ր

Տո՛ւր ձեռքըդ, ընկե՛ր,- այս ծանր օրերին

Թո՛ղ գործի սիրով յուզուին մեր սրտեր.

Նայի՛ր - մեր առջեւ շա՜տ նեղ է ուղին,

Մեր շուրջը - դժգոյն, սրտամաշ պատկեր…

 

Դեռ խոր թմրութիւն հայրենի երկրում,

Ազգը ծարաւի ուսման, գիտութեան.

Ազգային ղեկը անշարժ ձեռքերում,

Եւ իշխող ոգին յետադիմութեան…

 

Վառ մտքի առաջ փակուած ասպարէզ,

Թզուկին պահած ե՛ւ գործ, ե՛ւ դափնիք.

Օ՜, ընկեր, կարծես, մեր կեանքն է կըրկես.

Ուր քաջ վխտում են խեղկատակ մարդիկ -

 

Տգէտը - գիտուն, անգործը - մշակ,

Ազգային հացով նա՛ է կշտանում,

Ով հոգով աղքատ, երեսին դիմակ,

Հայրենի արտում որոմն է ցանում…

 

Ազգի գանձերին դեռ գողեր պաշտպան,

Լոյսին թշնամիք - մեզ լուսաւորիչ.

Ոչխարի վերայ գայլն է պահապան,

Կոյրը՝ առաջնորդ, համրը՝ քարոզիչ…

 

Տո՛ւր ձեռքդ, ընկե՛ր, լարե՛նք մեր ուժեր,

Անդուլ գործի է մեր կեանքը կարօտ.

Առա՜տ է հունձը, սակա՜ւ - մշակներ,

Դեռ խո՜ր է նինջը, դեռ լոյսը աղօ՜տ…

 

ԳԻՐ

Կարդա՛, այ իմ խելօք մանուկ,

Կարդա՛, գրիր տարին բոլոր,

Կարդացողի խելքն է կտրուկ,

Միտքը պայծառ ու լուսաւոր:

 

Գիրք կարդալով դու գրքերում

Շատ նորանոր բան կ՚իմանաս,

Շատ շատերից շատ բաներում

Մտքով հեռու կը սլանաս:

 

Գիրք կարդալով դու աշխարհիս

Կը ճանաչես չարն ու բարին.

Ո՞վ է խնդում, ով է լալիս,

Ով է զրկում խեղճ թշուառին:

 

Կեանքում ծածուկ էլ քեզ համար

Բան չի մնալ, որ չիմանաս,

Քո մէջ կ՚ապրի արար աշխարհ,

Հոգով այնքան կը զօրանաս:

 

Դու կ՚իմանաս՝ ինչու մարդիկ

Պէտք է ապրեն իրար համար,

Ինչ է մարդկանց ցաւն ու կարիք,

Ինչ է լոյսը, ինչ է խաւար…

 

Կարդա՛, որդիս, որ հօրդ պէս

Դու էլ անուս, խեղճ չմնաս,

Որ ամենքին վիզ չծռես

Եւ միշտ ազատ առաջ գնաս…

 

Անբախտ հայրդ գիր չի գիտեր,

Հողագործ էր՝ կարօտ ուսման,

Գիւղի անգութ վաշխառուներ

Քաղցած, ծարաւ թողին նրան:

 

Հազարումի թուղթ գրելով՝

Քո հօր տեղակ ստորագրեցին,

Յետոյ մէկ էլ՝ օր ցերեկով

Ձեր ողջ տունը կողոպտեցին:

 

Շատ թափառեց նա դէս ու դէն,

Դատարանի շէմքը մաշեց,

Բայց անգրագէտ, անուս, անզէն`

Վերջին շունչը հողում քաշեց…

 

Կարդա՛, այ իմ խելօք մանուկ,

Կարդա՛, գրիր տարին բոլոր.

Կարդացողի խելքն է կտրուկ,

Միտքը՝ պայծառ ու լուսաւոր:

 

ՈՐԲԻԿ

Մերկ ու թուլակազմ եկար այս աշխարհ

Եւ մօրըդ գրկում կ՚առնէիր հանգիստ.

ի՞նչ էր դառնութիւն, չարչարանք ու վիշտ՝

Քեզ ծանօթ չէին. խաղաղ էր հոգիդ…

 

Բայց միայն, աւաղ, մահը տարաժամ

Տառապեալ մօրըդ դրաւ գերեզման

Եւ քեզ, խե՜ղճ գառնուկ, որբ, անօգնական

Թողեց օտարի մշտափակ դռան…:

 

ԾՆՆԴԱՎԱՅՐ

Ո՜հ, պաշտելի ծննդացա՛յր,

Ի՛մ կեանք, ի՛մ յոյս, ի՛մ արեւ.

Արդեօք ե՞րբ պիտ՝ արժանանամ

Տալ քեզ իմ քաղցրիկ բարեւ:

 

Ե՞րբ պէտք է իմ արցունքով լի

Վշտից հանգած աչքերը

Տեսնեն դարձեալ քո լայն, արձակ,

Կանաչազարդ դաշտերը:

 

Ե՞րբ պէտք է ես քո կենսատու

Ջրին խմեմ, զովանամ.

Ա՜խ, ե՞րբ պէտք է յոգնած մարմնոյս

Քո ջերմ գրկում հանգիստ տամ…

 

Հեռու քեզնից, անապաստան,

Թափառում եմ անդադրում.

Չկայ ոչ ոք ինձ կարեկցող,

Կեանքս հալւում է, մաշւում:

 

Չոր գետինն է իմ անկողին,

Կերած հացս մուրացած.

Ո՜հ, իմ քաղցր ծննդավայր,

Որքա՜ն եմ քեզ կարօտած…:

ՎԱՐԱՆԴ ՔՈՐԹՄՈՍԵԱՆ

Վաղարշապատ