«ԱԾԽԱԾՆԱՅԻՆ ՈՏՆԱՀԵՏՔԸ»՝ ԽԱԲԷՈՒԹԻ՞ՒՆ

Վերջին տասնամեակներուն աշխարհը լեցուած է նոր բառապաշարով, որ կը վերաբերի կլիմայի, բնապահպանութեան եւ մոլորակի ապագային։ Այդ բառերէն ամենէն տարածուածներէն մէկը «ածխածնային ոտնահետք» արտայայտութիւնն է։ Այս գաղափարը կը ներկայացուի որպէս չափանիշ մը, որով կը գնահատուի անհատի, ընկերութեան կամ պետութեան կողմէ բնութեան հասցուած վնասը։ Մեզի կը սորվեցնեն, թէ մեր օգտագործած մեքենան, մեր գնած ապրանքները, մեր թռիչքները կամ նոյնիսկ մեր կենցաղային սովորութիւնները կը ստեղծեն ածխածինի արտանետումներ, որոնք կը նպաստեն կլիմայի փոփոխութեան։ Սակայն շատեր սկսած են հարց տալ․ արդեօք այս գաղափարը ամբողջովին գիտական ճշմարտութի՞ւն է, թէ մասամբ նաեւ գաղափարական ու տնտեսական գործիք մը։

Բայց այս գաղափարը որքան աւելի տարածուեցաւ, այնքան աւելի սկսան բարձրանալ նաեւ հարցումներ։ Բազում մտածողներ, լրագրողներ եւ հասարակական մեկնաբաններ սկսան հարց տալ. արդեօք «ածխածնային ոտնահետքի» գաղափարը ամբողջովին գիտական եւ անկեղծ փո՞րձ մըն է մոլորակը պաշտպանելու համար, թէ մասամբ գործիք մըն է տնտեսական եւ քաղաքական ազդեցութիւն գործադրելու համար։

Պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ «ածխածնային ոտնահետքի» գաղափարը լայն տարածում գտաւ 21-րդ դարու սկիզբը։ Հետաքրքրական է, որ այս եզրը տարածուեցաւ մեծ ընկերութիւններու գովազդային արշաւներու միջոցով։ Ոմանք կը պնդեն, թէ այդ արշաւները նպատակ ունէին ուշադրութիւնը տեղափոխել մեծ արդիւնաբերութենէն դէպի անհատական պատասխանատուութիւն։ Այլ խօսքով՝ փոխանակ քննարկելու մեծ գործարաններու, նաւթային ընկերութիւններու կամ ծանր արդիւնաբերութեան ազդեցութիւնը, հասարակութեան ուշադրութիւնը կեդրոնացաւ այն հարցին վրայ, թէ արդեօք անհատը պողպատեայ շիշ կը գործածէ՞, թէ ոչ։ Անհատը կը սկսի զգալ, թէ ինք, անձամբ, պատասխանատու է ամբողջ մոլորակի ճակատագրին համար։ Անոր կը թելադրուի փոխել իր ապրելակերպը՝ երբեմն նոյնիսկ մեծ ծախսերով, մինչդեռ համաշխարհային արտադրական համակարգերը շատ աւելի մեծ ազդեցութիւն կը շարունակեն ունենալ։

Այս տեսակէտը ունեցող քննադատները կը պնդեն, թէ ամբողջ համակարգը երբեմն կը վերածուի բարոյական ճնշման միջոցի։ Անհատին կը թելադրուի, թէ ան պէտք է փոխէ իր վարքը՝ աւելի քիչ ճամբորդել, աւելի քիչ սպառել կամ աւելի շատ վճարել «կանաչ» ապրանքներու համար։ Սակայն միեւնոյն ժամանակ գոյութիւն ունին հսկայական արտադրական համակարգեր, որոնք անհամեմատաբար աւելի մեծ արտանետումներ կը ստեղծեն։ 

Այսօր «կանաչ տնտեսութիւն» հասկացութիւնը դարձած է մեծ շուկայ մը։ Ելեկտրական ինքնաշարժներ եւ այլ մեքենաներ, «կանաչ» ներդրումներ, ածխածինի վարկեր, բնապահպանական պիտակներով ապրանքներ՝ այս բոլորը կը ստեղծեն նոր տնտեսական ոլորտներ։ Ընկերութիւններ կը շահին այս փոփոխութենէն, իսկ կառավարութիւնները կը մշակեն նոր քաղաքականութիւններ։

Միւս կողմէ, գիտական հանրութեան մեծ մասը կը յայտնէ, որ կլիմայի փոփոխութիւնը իրական երեւոյթ մըն է եւ մարդու գործունէութիւնը ունի ազդեցութիւն։ Այս գիտնականները կը շեշտեն, թէ ածխածինի արտանետումներու չափումը կարեւոր գործիք մըն է՝ հասկնալու համար, թէ ո՛ր ոլորտները ամենաաւելի կը վնասեն մոլորակը։ Այս տեսանկիւնէն «ածխածնային ոտնահետքը» ո՛չ թէ խաբէութիւն է, այլ չափման միջոց մը, որ կը փորձէ պարզել բարդ բնապահպանական գործընթացները։

Այստեղ կը յայտնուի հիմնական խնդիրը. երբ գիտական հասկացութիւն մը կը մտնէ քաղաքականութեան, տնտեսութեան եւ շուկայական շահերու աշխարհը, ան կը փոխակերպուի։ Գաղափար մը, որ սկզբնապէս գիտական գործիք էր, կրնայ դառնալ նաեւ տնտեսական ռազմավարութիւն։ «Կանաչ» ապրանքներու շուկան այսօր միլիառաւոր արժէք ունի եւ բազմաթիւ ընկերութիւններ կը շահին այն գաղափարէն, թէ մարդիկ պէտք է իրենց «ածխածնային ոտնահետքը» կրճատեն։

Արդեօք այս բոլորը կը նշանակէ՞, որ ամբողջ գաղափարը սուտ է։ Ամենեւին ոչ, անշուշտ։ Սակայն նաեւ պարզ է, որ հարցը շատ աւելի բարդ է, քան այն պարզ պատկերը, որ յաճախ կը ներկայացուի հանրութեան։ Բնապահպանական խնդիրները իրական են, բայց, իրական են նաեւ տնտեսական շահերը, քաղաքական քարոզչութիւնը եւ գաղափարական պայքարները։

Հետեւաբար, ամենակարեւոր բանը թերեւս քննադատական մտածողութիւնն է։ Մարդիկ պէտք է կարողանան տարբերել գիտական փաստերը, տնտեսական շահերը եւ քաղաքական քարոզչութիւնը։ Միայն այդ պարագային կարելի է հասկնալ, թէ «ածխածնային ոտնահետքի» գաղափարը ի՛նչ չափով գիտական գործիք է եւ ինչ չափով՝ ժամանակակից աշխարհի բարդ շահերու արտացոլումը։

Վերջապէս հարցումը կը մնայ բաց․ արդեօք մարդկութիւնը իսկապէս կը պայքարի՞ մոլորակի փրկութեան համար, թէ երբեմն նաեւ կը ստեղծէ նոր գաղափարներ, որոնք կը ծառայեն տնտեսական եւ քաղաքական համակարգերուն։ Այս հարցումին պատասխանը գուցէ մէկ չէ, այլ գոյութիւն ունի բազմաշերտ ճշմարտութիւն, որ կը գտնուի գիտութեան, քաղաքականութեան եւ մարդկային շահերու միջեւ։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ