«ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՍՏՈՒԵՐԸ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ. ԿԱ՞Յ ԱՐԴԵՕՔ ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԶԵՐԾ ՇՐՋԱՆ»

Պատմութեան ընթացքին մարդկութիւնը բազմիցս երազած է խաղաղ աշխարհի մը մասին, բայց՞ հարցումը կը մնայ նոյնը․ արդեօք երբեք եղա՞ծ է ժամանակ մը, երբ աշխարհի վրայ ընդհանրապէս պատերազմ չէ բռնկած։ Պատասխանը, որքան ալ տխուր հնչէ, պատմական փաստերու լոյսին տակ յայտնի է՝ ո՛չ։

Ժամանակակից դարաշրջանը, որ կը պարծենայ իր գիտական եւ մշակութային յառաջընթացով, նոյնպէս չկրցաւ կոտրել պատերազմի շղթան։ 20-րդ դարը ականատես եղաւ մարդկային պատմութեան ամենաաւերիչ բախումներուն, որոնք ո՛չ միայն միլիոնաւոր կեանքեր խլեցին, այլեւ փոխեցին քաղաքական քարտէսը, ստեղծեցին նոր պետութիւններ եւ հիմք դրին նոր աշխարհակարգի մը։ 

Հին քաղաքակրթութիւններէն սկսեալ մինչեւ միջնադարեան թագաւորութիւններ եւ ժամանակակից պետութիւններ, պատերազմը գրեթէ միշտ ներկայ եղած է մարդկային պատմութեան մէջ։ Կայսրութիւններ բարձրացած եւ քանդուած են զէնքի ուժով։ Սահմաններ գծուած են արիւնով։ Իշխանութիւններ հաստատուած են բռնութեամբ։ Նոյնիսկ այն դարաշրջանները, որոնք կը կոչուին «խաղաղ ժամանակներ», սովորաբար կը նշանակեն միայն այն, որ մեծ համաշխարհային պատերազմ գոյութիւն չունի, սակայն, տեղական հակամարտութիւններ, ապստամբութիւններ կամ գաղութատիրական արշաւներ միշտ շարունակուած են աշխարհի մէկ անկիւնէն միւսը։

Օրինակ, երբ Եւրոպան ապրեցաւ 19-րդ դարու համեմատաբար հաւասարակշռուած շրջան մը, նոյն ժամանակին գաղութային պատերազմներ կը մղուէին Ափրիկէի եւ Ասիոյ մէջ։ Իսկ 20-րդ դարը, որու ընթացքին մարդկութիւնը գիտական ու մշակութային հսկայական յառաջընթաց արձանագրեց, նաեւ տեսաւ երկու համաշխարհային պատերազմներ՝ Առաջին եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, որոնք միլիոնաւոր կեանքեր խլեցին։

Պատերազմի բացարձակ բացակայութիւն ունեցող ժամանակաշրջան մը գտնելը գրեթէ անկարելի է, որովհետեւ մարդկային ընկերութիւնները միշտ ապրած են շահերու բախումներով՝ հող, ջուր, իշխանութիւն, հարստութիւն, գաղափարախօսութիւն, կրօն… Պատմաբաններու հաշիւներով, ամբողջ մարդկային պատմութեան մէջ շատ քիչ տարիներ եղած են, երբ որեւէ մեծ տէրութիւն պատերազմի մէջ չէր։ Սակայն նոյնիսկ այդ տարիներուն, փոքր կամ տեղական հակամարտութիւններ գրեթէ միշտ գոյութիւն ունեցած են աշխարհի որեւէ մէկ անկիւնը։ Ուստի, «պատերազմազերծ աշխարհ» հասկացութիւնը աւելի շատ իտէալական պատկերացում մըն է, քան պատմական իրականութիւն։ Նոյնիսկ երբ երկու մեծ ուժեր կը խուսափէին ուղղակի բախումէ, անոնք կը վարէին «պաղ» պատերազմներ՝ տնտեսական ճնշումներ կամ միջնորդուած հակամարտութիւններ այլ երկիրներու դէմ։

Սակայն, այս իրականութիւնը չի նշանակեր, թէ խաղաղութիւնը անհնար է։ Պատմութիւնը նաեւ կը վկայէ, որ պատերազմները աւարտած են պայմանագրերով, դիւանագիտութեամբ եւ երբեմն ժողովուրդներու գիտակցութեան աճով։ Միջազգային կառոյցներ ստեղծուած են՝ կանխելու համար լայնածաւալ բախումները եւ խթանելու համագործակցութիւնը, թէեւ անոնք միշտ չեն յաջողած ամբողջութեամբ։

Ուրեմն, աշխարհը երբեւէ ամբողջովին զերծ եղա՞ծ է պատերազմէ։ Պատմութիւնը կը յուշէ՝ ո՛չ։ Բայց նաեւ կը սորվեցնէ, որ խաղաղութիւնը պարզապէս պատերազմի բացակայութիւնը չէ․ ան գիտակցական ընտրութիւն է, մշակոյթ է, կրթութիւն է եւ արդարութիւն։ Թերեւս մարդկութեան մեծագոյն մարտահրաւէրը ո՛չ թէ հարցնելն է՝ «եղա՞ծ է արդեօք պատերազմազերծ ժամանակ», այլ ստեղծել այնպիսի աշխարհ մը, ուր այդ հարցումը ապագային կարենայ ունենալ դրական պատասխան։

Այսպիսով, կարելի է ըսել, որ ամբողջովին պատերազմազերծ ժամանակաշրջան մը, որ կ՚ընդգրկէ ամբողջ աշխարհը, պատմութեան մէջ գոյութիւն չէ ունեցած։ Բայց այդ փաստը չի ջնջեր մարդկային ձգտումը խաղաղութեան։ Ընդհակառակն, ան կը դարձնէ այդ ձգտումը աւելի հրատապ եւ աւելի գիտակցուած։ Պատմութիւնը մեզի ցոյց կու տայ, որ պատերազմը գրեթէ մշտական ներկայութիւն եղած է, սակայն, նաեւ կը յուշէ, որ խաղաղութիւնը՝ թէեւ հազուագիւտ եւ փխրուն, միշտ հնարաւոր ընտրութիւն մըն է։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ