ԱՆԼՌԵԼԻ ՊԱՐՈՅՐ ՍԵՒԱԿԸ

17 յունիսը հանճարեղ բանաստեղծ Պարոյր Սեւակի (Պարոյր Ռաֆայէլի Ղազարեան՝ ծնեալ Չանախչի, Սովետաշէն գիւղ, ներկայիս՝ Զանգակատուն, 24 յունուար 1924 - Երեւան, 17 յունիս 1971) յիշատակի օրն է:

Թուականներ կան, որոնք ո՛չ միայն յաւերժ քանդակուած ու անմոռանալի կը մնան մտքիդ լուսաւոր մէկ խորշը, այլեւ իրենց ցաւին ահագնութեամբը ատեն-ատեն արթննալով կը չարչրկեն չհանգող խղճմտանքդ, քեզմէ պահանջելով համոզիչ պատասխաններ, մերժելով մարդկային հոգին կոտտացնող սուտն ու կեղծիքը:

Այդ անմոռանալի, մահուան վերամբարձ թուականներու շարքին են, օրինակի համար, Պարոյր Սեւակի մահուան թուականը՝ 17 յունիսը, Եղիշէ Չարենցի մահուան օրը՝ 27 նոյեմբերը, Խաչատոր Աբովեանի անհետացման կամ մահուան օրը՝ 2(14) ապրիլը, եւ այլն:

Եթէ Եղիշէ Չարենցի մահուան թուականը իր անհուն եղերականութեամբը բացայայտ կը դարձնէ անոր դրդապատճառները, որոնք ստալինեւբերիական «պրոլետարական» տիքթաթին տակ ճզմեցին «Ես իմ անուշ Հայաստանի»ի համբաւեալ երգիչին՝ այսպէս կոչուած նացիոնալիստական հայեացքներն ու քանքարային հզօր մտածումները, միւս կողմէ ցայսօր չեն դադրած առեղծուածային մնալէ Պարոյր Սեւակի մահուան շուրջ բանասիրական որոնումներու բաւիղին մէջ սա կամ նա պնդումները, այդ ցաւատանջ կորուստին յաճախ պատճառ առաջ քաշելով սովետական թէկուզ յարաբերական խաղաղ տարիներու (70-ականներու) նոյն սովետական վերնախաւին «թաքնուած արիւնոտ թաթը»: Ու մահուան եղելութեան մասին բանասիրական ակունքներուն նստած այդ ժամանակներու գրողներուն լուսարձակի տակ առած հակիրճ, վշտաթաթախ բացատրութիւնները կը մնան նոյնը. «1971-ի յունիսի 17-ին, Պարոյր Սեւակը կնոջ ու երկու որդիների հետ դուրս եկաւ հայրենի Չանախչի գիւղից, եւ ճանապարհին՝ Երասխաւան գիւղից մի փոքր հեռու, մեքենան վթարուեց: Բանաստեղծն ու կինը՝ Նելլի Մենաղարաշվիլին, զոհուեցին, երեխաները փրկուեցին»: Ահաւասիկ առ այսօր իշխող մշուշապատ առեղծուածը Պարոյր Սեւակի մահուան շուրջ:

1937-ի 27 նոյեմբերին, երբ Երեւանի բանտին մէջ, յետ չարչարագին ամիսներու, իր մահկանացուն կը կնքէր հանճարեղ պոէտ Եղիշէ Չարենցը, ապագայ բանաստեղծ Պարոյր Սեւակ դեռ ուսանող էր միջնակարգ վարժարանի: Բայց գալիքը տեսանող մարգարէ Չարենց, կարծէք Պարոյր Սեւակի՛ն ուղղած ըլլար իր հետեւեալ բանաստեղծութիւնը.

… Եւ նա կը գայ, պոէտն այն մեծ,
Մեր երազած պոէտը նոր,
Եւ ներկայիս մարդուն կ՚երգէ
Երգով իր վեհ, ու բորբ ու խոր:-
Պղնձաձոյլ իր քնարով
Շունչը կ՚երգէ մեր մեծ դարի,
Կ՚այրէ սրտերը սուրբ հրով -
Ու չի դաւէ իր քնարին…

Պարոյր Սեւակ սկզբնական եւ միջնակարգ իր կրթութիւնն ստացած է 1929-1939 թուականներուն, ծննդավայրի՝ Հայկական ՍՍՀ Արարատի շրջանի Սովետաշէն գիւղին մէջ, գիւղացի ընտանիքի յարկին տակ: 1936-ին ընդունուած է ՀամԼԿԵՄ շարքերը: 1940-ին՝ ԵՊՀ-ի Բանասիրական բաժանմունքի Հայոց լեզուի եւ գրականութեան բաժինը, որ աւարտած է 1945-ին, «Գերազանց» վկայականով: Համալսարանն աւարտելէ ետք ընդունուած է Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ Գրականութեան կաճառի ասպիրանտուրան՝ Հայ հին եւ միջնադարեան գրականութեան մասնագիտութեամբ: Ասպիրանտուրային մէջ ուսանողական տարիներուն միաժամանակ աշխատած է նախ «Ավանգարդ» թերթի բաժնի վարիչ, ապա Արտասահմանի հետ մշակութային կապի հայկական ընկերութեան մամուլի բաժնի մէջ, ուրկէ տեղափոխուած է «Գրական Թերթ»ի խմբագրութիւն՝ իբրեւ պոէզիայի բաժնի վարիչ՝ 1945-1951 թուականներուն: Այնուհետեւ ուսանած է Մոսկուայի Մաքսիմ Կորքիի անուան Գրականութեան ինստիտուտէն ներս, որուն լրիւ դասընթացքը աւարտած է «Գերազանց» վկայականով, 1956-ին: Այս ինստիտուտն աւարտելէ ետք երկու տարի Սեւակ աշխատած է նոյն ինստիտուտի մէջ իբրեւ աւագ դասախօս՝ 1957-1959 տարիներուն: 1963-էն մինչեւ իր եղերական մահը աշխատած է ԳԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան Գրականութեան ինստիտուտի մէջ, իբրեւ աւագ գիտաշխատող, ուր 1967 թուականի յուլիսին պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւնը «Սայեաթ-Նովա» թեմայով, բայց Գիտական կոչումներ շնորհող Գիտական խորհուրդի միաձայն որոշումով իրեն կը շնորհուի Բանասիրական գիտութիւններու Գիտական աստիճան: 1966 թուականիի նոյեմբերէն մինչեւ իր մահը աշխատած է նաեւ իբրեւ Հայաստանի Գրողներու միութեան (ՀԳՄ) քարտուղար՝ հանդիսանալով անոր նախագահութեան, ինչպէս նաեւ ՍՍՀՄ գրողներու վարչութեան անդամ: Գրական եւ գրականագիտական աշխատանքներով սկսած է զբաղիլ 1941-էն: Մինչեւ իր մահը տպագրած է բանաստեղծութիւններու եւ պոէմներու ութ ժողովածու հայերէն, հինգ ժողովածու ռուսերէն, ինչպէս նաեւ «Սայեաթ-Նովա» մենագրութիւնը: 1966-1969 թուականներուն եղած է Երեւանի Քաղաքային խորհուրդի պատգամաւոր, իսկ 1968-1970 թուականներուն՝ ՍՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր: Եղած է անդամ ԳԱ Մանուկ Աբեղեանի Գրականութեան կաճառի Գիտական խորհուրդի: Հայաստանի պետական մրցանակաբաշխութեան դափնեկիր է: Ամուսնացած եւ ունեցած է երեք որդի: 

Եւ Պարոյր Սեւակ՝ հայոց անմահներու շարքին անցած, «Անմահները հրամայում են» իր բանաստեղծութեամբ, 1946-ին, 22 տարեկանին, հետեւեալ տողերով պատասխանեց իր աւագ գրչեղբօր՝ Եղիշէ Չարենցի վերի տողերուն, ու մնա՛ց պղնձաձոյլ իր քնարով մեծ դարու՝ 20-րդ դարու մեծ երգիչներէն մին՝ մարտին մէջ սովետական խստաշունչ պայքարի, եւ չդաւե՛ց իր քնարին՝ շարունակելով Չարենցի անմեռ կտակը.

… Ասես ասում են ինձ եղբայրօրէն զուարթ.
-Եղիր նոյնքան յամառ, որքան մարտում,
Մի՛ վարանիր, ընկեր, մի՛ երկմտիր բնաւ,
Այլ կերպ չէինք յաղթի եւ չե՛ն յաղթում:

Զգա՛ շունչը դարի երակներո՜վ, արեա՛մբ,
Մեր արեան պէս եղիր վառ ու անմեռ,
Յիշի՛ր, որ միասին մենք փրկել ենք համայն
Աշխարհի բախտը եւ կը փրկենք դեռ:

Արդարեւ, յետչարենցեան խորհրդահայ բանաստեղծութիւնը իր ամենէն մաքրափայլ եւ ըմբոստագին շունչն ու շեփորանուագը գտաւ Պարոյր Սեւակի ողջ քերթողութեան մէջ՝ սկսեալ «Անմահները հրամայում են» (1948) երախայրիքէն, յաջորդաբար «Անհաշտ մտերմութիւն» (1953), «Սիրոյ ճանապարհ» (1957), այնուհետեւ գլուխ-գործոցը համարուող «Անլռելի զանգակատուն» (1959) երկարաշունչ պոէմի հրաբխային ճառագայթմամբ՝ Կոմիտաս վարդապետի ծննդեան 90-ամեակին նուիրուած: Ապա «Մարդը ափի մէջ» (1963), «Սայեաթ-Նովա» (1969), «Եղիցի լոյս» (1969), «Ձեր ծանօթները» (1971) քերթողագիրքերը, որոնց մէջ պիտի ներառել «Եռաձայն պատարագ», «Հաւատարմութիւնը սրտի արատ չէ», «Եւ այր մի՝ Մաշտոց անուն», «Նահանջ երգով», «Allo Մայակովսքի», «Լուսին», «Քարտաշը», «Ուշացած իմ սէր», «Երգ երգոց», «Ֆրանչեսկա Դա Ռիմինի» (ըստ Տանթէի) պոէմները:

«Անհաշտ մտերմութիւն» ժողովածուին մէջ հայրենի գիւղն ու շինականը կը դառնան նոր մուսաներու ապրող վկաները: Այստեղ ճանաչողական արժէք կը դառնան կոլխոզի երգերը, որոնք տակաւ իրենց հերոսներով բարձրանալով հանդէս պիտի գան «Սիրոյ ճանապարհ» քերթողագիրքին մէջ՝ սեւակեան քնարին բազմալար, բազմահունչ ու բազմահնար արօրին տակ վերածուելու բնութեան ու սիրոյ մարդերգակ սիմֆոնիայի.

… Դու այդպէս էլ ընկար - կիսով՝ արդէն մարտիկ,
Կիսով չափ դեռ դարբին կոլխոզային,
Միտքըդ՝ թողած մուրճիդ, ձեռքըդ՝ ավտոմատիդ
Եւ ականջդ՝ մօտիկ յաղթանակի ձայնին:

Մենք միասին անցանք այն ճանապարհն ամբողջ,
Ուր մենք ապրել էինք ցաւ ու վտանգ:
Շուրջը այնժամ գարո՛ւն, վառ կանա՛չ էր, բողբո՛ջ,
Արե՛ւն էր յաղթութեան, արեան ցո՛լքն էր քո թանկ:

1959-ին լոյսի բարիքին եկած «Անլռելի զանգակատուն»ը Սեւակի քնարերգութեան գագաթնակէտն է յիրաւի: Բանաստեղծին «երկանաքար»էն հրաբորբ ժայթքած շուրջ 7000 տող հաշուող այս պոէմը, Մեծ Եղեռնի մահագոյժ զանգակներուն դէմ մեր ժողովուրդի ծարաւահիւծ սիրտերուն համար տասնամեակներ դարձաւ եւ դարե՜ր ալ պիտի մնայ որպէս գրական աւետարան, անսպառ շունչով ընթերցուող հոգիներու բալասան ու սնունդ, բոլոր ժամանակներուն ասմունքի ընդմէջէն մատուցուող ներշնչման անսպառ աղբիւր.

… Դո՜ւ - Վարդապե՞տ:
Դու Ամենայն Հայոց Երգի Վեհափառն ես,
Դու՝ մեր երգի Մեսրոպ Մաշտոց,
Գիրն ու տառն ես Հայոց երգի:

Դու մեր հաստատ Մասիս սարը՝
Վստահելի թիկունքն ես մեր,
………………………………………………….
Արտը մեզնից՝ դու ես մաճկալ,
Յարդը մեզնից՝ ցորենը դու…
………………………………………………..
Ընդունիր դո՛ւ՝ մեր ցաքուցիր
Մասունքների հաւաքարա՜ր.
Դու՝ խազերի մեր քերական,
Դու՝ հոգեւոր մեր շարական.
Դու՝ սրբազան մի աւազան,
Որ մեր հոգին ախտահանեց.
Դու՝ բիբլիական մի գաւազան,
Ուր որ դիպաւ՝ աղբիւր հանեց.
Դու մեր կարօտ ու մեր մորմոք,
Մեր տաղի քուրմ,
Մեր խաղի մոգ,
Մեր մշտահունչ ու մշտարթուն,
Անլռելի՜ զանգակատո՜ւն…

Յակոբ Օշականի հաստատումով՝ «Վարուժանով կը հպարտանանք, Մեծարենցով կ՚անուշնանք, Թէքէեանով կը զգաստանանք…»: Արդ, Օշականի հետեւողութեամբ կը հաստատեմ արեւելահայ գրական դաշտի համար. Թումանեանով կ՚անհունանանք, Տէրեանով կ՚անրջանանք, Չարենցով կը խիզախուինք, Շիրազով կը մասիսուինք, Սեւակով կը զգաստանանք, Թէքէեանի՛ն պէս, Թէքէեանի խոհափիլիսոփայական խորութեամբ: Զուր տեղ չէ շեշտած Յովհաննէս Շիրազ. «Ես Մասիսն եմ, Սեւակը՝ Սիսը»: 

Յիրաւի, զգաստացման հրաւիրող մոգական հզօր ուժն եղաւ Պարոյր Սեւակ, խորհրդահայ գրականութեան մէջ: Խորագէտ՝ ազգային պատմութեան, ունենալով վերապրումի արտասովոր ձիրք, որ յատուկ է առաջնակարգ արուեստագէտներու առհասարակ, Սեւակ անցեալի աղէտները կը վերյիշէր-կը վերապրէր իբրեւ անձնական կեանքի իրողութիւններ, շատերուս համար մոռացութեան գիրկը նետուած ողբերգութիւնները կը զգար իր նեարդներուն ներսը, որպէս թարմ վէրք: Իր ժողովուրդի պատմութեան ողբերգատրամները ամէն րոպէ կը ճնշէին իր վրայ, գուցէ նաեւ կը վեհացնէին՝ իբրեւ ողբերգութեան գեհեններէն դուրս եկած հերոս: Մէկ խօսքով՝ իր ժողովուրդի ողբերգական պատմութեան ազնիւ, անդաւաճան, իմացեալ ժառանգորդն եղաւ Պարոյր Սեւակ: 40-ական թուականներուն երբ Հայաստանի մէջ շա՜տ քիչերը գիտէին ի՞նչ ըսել է Մեծ Եղեռն, Սեւակը գիտէ՛ր ու կ՚ապրէ՛ր այդ իր արեան հոսքին մէջ: Այնպէս չէ որ «Անլռելի զանգակատուն»ը մէկ անգամէն ծնաւ 50-ականներու վերջերուն: Անիկա ջիղ առ ջիղ, հիւսկէն առ հիւսկէն սաղմնաւորուիլ սկսած էր արդէն «Անմահները հրամայում են» առաջնեկէն առաջ: 

«Աշխարհին մաքրութիւն է պէտք», «Դիմակահանդէսի գլխաւորը», «Դիմակների փոփոխութիւն յօգուտ անդիմակութիւն», «Սխալ խօսք սխալի մասին», «Անտարբերութիւն», «Մի պահ զղջում եմ», «Վարք մեծաց», «Խիղճը եւ իր մարդկային դիմակը», «Հայաստան», «Անքնութիւն», «Պատրանքի պատանքը, «Քիչ ենք, բայց Հայ ենք», «Անկեղծ ասած», «Միամտութեան խաղը», «Դարակէսի հիմնը», «Աշխարհի հին սպիները», «Առաւօտ լուսոյ», «Մարդ էլ կայ, մարդ էլ» եւ շա՜տ ու շատ քերթուածներ, որոնց մէջ արիւն կու լան ցաւի պոռթկումներու, զգաստացման կոչերու, յոյսի պատնէշներն ի վեր մաքառման երգերը փիլիսոփայ բանաստեղծին. 

Մարդ կայ՝ աշխարհն է շալակած տանում,
Մարդ կայ՝ ելել է շալակն աշխարհի…

Նա, որ ելել է շալակն աշխարհի,
Աշխարհում երբեք թաց տեղ չի քնում,
Գիտի թէ ո՛ւմ հետ եւ ո՛ւր է գնում,
Ո՛ւմ մեռելին է անարցունք լալիս,
Ո՛ւմ խօսքի վրայ ստից ծիծաղում,
Ո՛ւմ հետ դինջ նստած նարտի է խաղում,
Հարկ եղած դէպքում եւ տանուլ տալիս…
Վերից է նայում ցածրում կանգնածին,
Չի նայում երբեք ներքեւ ընկածին.
……………………………………………………..
Հեշտ զրպարտում է՝ երբ տեղն է գալիս,
Նոյն հեշտութեամբ էլ իր մեղքն է լալիս…

Ամէ՜ն ինչից շատ, ամէ՜ն ինչից վեր,
Հարազատ մօրից ու որդուց աւել,
Աշխարհում նա իր աշխարհն է սիրում…

Սո՛ւտ է: Նա այնտեղ իր շահն է սիրում:
…………………………………………………………….
Սո՛ւտ է: Նա դարի աւարն է սիրում:
…………………………………………………………….
Սո՛ւտ է: Նա միայն իր փորն է սիրում:
………………………………………………………….
Ամէ՜ն ինչից շատ, ամէ՜ն ինչից վեր
Սիրում է կեանքում նա իր… աթոռը:
Աթո՛ռն է սիրում
Ու նրան տիրում:
Ցանկացած գնով ելնում է նա վեր,
Փորձում է թռչել նա առանց թեւեր,
Անվերջ սողալով առաջ է գնում,
Գնում է այսպէս եւ… տարեցտարի
Ելնում է այսպէս… շալակն աշխարհի:

Մարդ կայ՝ աշխարհն է շալակած տանում,
Մարդ կայ՝ ելել է շալակն աշխարհի…

Գերիրապաշտ, քանքարավառ բանաստեղծն է Պարոյր Սեւակ. գերիրապաշտութեան գագաթնակէտն է սոյն բանաստեղծութիւնը՝ իր անկոտրելի խիզախութեամբը: Ուղե՛րձ է աշխարհի ժողովուրդներուն: Առանձին գլուխ-գործոց մը՝ «քաղաքականութիւն պարող» սնանկ ախոյեաններո՜ւ դէմ: «Դաւաճան», «անհայրենիք» «աթոռամոլ», «տականք», «եսապաշտ» եւ նման որակումներ իրարու շպրտող անկախ Հայաստանի այսօրուան քաղաքական գործիչերուն չե՞ն ուղղուած միթէ սոյն տողերը՝ մեծ բանաստեղծին մահէն 55 տարի ետք: Ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ աշխարհի բազմագլուխ հրէշներուն, որոնք ելած շալակն աշխարհի՝ կ՚աւերեն ու կ՚աւարեն, կը հրկիզեն քաղաքներ ու կը սպառնան ի սպառ ջնջել հազարամեայ քաղաքակրթութիւններ…:

Իրաւացի են երջանկայիշատակ Վազգէն Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի սրտաճմլիկ խօսքերը՝ արտասանուած Պարոյր Սեւակի դամբանին առջեւ. «Ինչպէ՞ս կարելի է Պարոյր Սեւակի գերեզմանի առաջ չհաւատալ հոգու անմահութեանը… Պարոյր Սեւակն այնպիսիններից եղաւ, որ պիտի ապրի այնքան ժամանակ, ինչքան պիտի ապրի հայ ժողովուրդը, իսկ հայ ժողովուրդը անմահներից մէկն է աշխարհում»: 

Խոր ցաւ է, որ կ՚ապրինք կարօտը Սեւակներու, Չարենցներու, Թումանեաններու, Իսահակեաններու ժամանակներուն…: 

Յաւերժ է Պարոյր Սեւակը: Ճշմարտութեան ջահը ձեռքին՝ սուտն ու կեղծիքը զգետնած խիզախ բանաստեղծը: Ճշմարտութեան բարձրաձայնման ի խնդիր ինկած ան ազգային հերոս մ՚ապաքէն: 

Անլռելի՛ է ինք ամբողջ էութեամբ՝ իր գրական ողջ ժառանգութեամբ: Անլռելի՝ իր համամարդկային, ազգային գիր ու հարուստ գրականութեամբ:

ՅԱԿՈԲ ՏԻՒՆԵԱՅԵԱՆ

Պէյրութ